सुरेख विवेचन. वाचतांना तन्मय झालो होतो, विचारचक्रात अडकलो आणि माझ्या आवडीच्या अनेक पुस्तकांची याद जागली.

(शक्यतोवर गणिती काटेकोर, नियमबद्ध आणि सूत्रबद्ध भाषेत लिहीलेला) निबंध समजून घेण्याचा प्रयत्न करत आहे.

खरं तर मूळ धाग्यावर लिहायचं होतं. पण तिथं चर्चा वाढत गेली आहे आणि अनायासे तेच मुद्दे धरत हा धागा आल्याने इथं लिहितोय...
अंबरिश मिश्र यांच्याकडून थोडं उधार घेत - धूसर काही जीवघेणे!
हे लेखन या प्रकारातले आहे. म्हटलं तर बरंच काही कळल्यासारखं वाटलं. जे कळलंय असं वाटतंय ते तितक्यातच हातून निसटलं आहे हेही लगेचच कळतं आणि तेच फक्त टिकतं.
उदाहरणार्थ -

हे विवेचन वाचल्यावर आता एक गोष्ट स्पष्ट व्हावी की लोकप्रियतेपेक्षा दूरगामी आणि बहुपेडी परिणामांवर इथे भर आहे. उदा: आज शेक्सपिअर किंवा तुकाराम किती लोकप्रिय आहे यापेक्षा कळत-नकळत तो आपल्या रोजच्या भाषेत किंवा संस्कृतीत किती आहे याला इथे महत्त्व आहे. त्या बरोबरच वेगवेगळे अर्थ ज्यातून काढता येतील किंवा वेगवेगळ्या अंगांनी ज्याचा अभ्यास करता येईल अशा गोष्टींना इथे महत्त्व आहे.

दूरगामी आणि बहुपेडित्वावरचा भर समजू शकतो. पण लोकप्रियतेत असा दूरगामी परिणाम साध्य होत नसतो, असे काही आहे का? हां, आता बहुपेडी आणि दूरगामी असते ते अभिजात हे एकदा मान्य केलं की बाकी सारे प्रश्न झूट ठरतात. पण मग पुढे, यातली भाषा आणि संस्कृती कोणी आणि कशी ठरवायची. "'नव्हतं' चालतं तर 'व्हतं' का चालत नाही," या प्रश्नापाशी हा अभिजाततेचा मुद्दा काटेकोरपणे किमान दोन भागांत विभागला जाऊ शकतो. "'नव्हतं' हेच उचित, 'व्हतं' हे अनुचित" असं म्हणणारा अभिजातता वगैरेंची जी अभ्यासपूर्ण चौकट मांडण्याचा प्रयत्न करू शकतो, तशी मांडणी "'व्हतं' हेही उचितच, कारण ती आमची भाषा आहे" असं म्हणणारा करू शकत नसावा. अशावेळी ही अभिजातता इतकी व्यामिश्र होत जाते की, त्यातून एक वेगळाच 'वर्ग'संघर्ष उभा राहतो. मग "तुमचं ते भारीच, आम्ही काय..." वगैरे प्रतिक्रिया येणं स्वाभाविक होत जातं. वेगवेगळे अर्थ आणि वेगवेगळ्या अंगानी अभ्यास या दोन्ही गोष्टी करणाऱ्याच्याच हाती असतात. त्याने ते करायचे नाकारलेच तर तिथं त्याच्या एकारलेपणामुळे अभिजातता नाही, असा निष्कर्ष निघण्याचा धोका निर्माण होतो. अशावेळी काय करायचे?

या विवेचनातून आणखी एक गोष्ट स्पष्ट होते. ती म्हणजे हे व्यक्तिसापेक्ष आहे. एका ठिकाणी कॅल्विनो असंही मान्य करतो की रसिकमान्यतेद्वारे एक प्रकारचं बाळकडू म्हणून आपल्याला अभिजात अशी जी काही यादी मिळते त्यातून (आणि त्या व्यतिरिक्तही) आपल्याजवळ जाणारं असं अभिजात साहित्य आपण धुंडाळायचं असतं.

हे सर्वात खरं. बाकी सारा व्याप म्हणजे चौकटी मांडण्याचा, व्याख्यांचा आणि त्यातून काही साध्य करण्याच्या खटाटोपांचा सोस. एकदा का व्यक्तिसापेक्षता मान्य केली की मग पुन्हा चौकट मांडण्याचा खटाटोप का करावा? एकाने तयार करून मांडलेली चौकट दुसऱ्याला मंजूर होणारच असे काही नाहीच. कारण व्यक्तिसापेक्षता. उद्या एखादा "सुशिंची दुनियादारी अभिजातच आहे, कारण त्यात माझं त्या वयाच्या कालखंडातलं बहुपेडी जगणं दिसतं, ते अधिक खोलवर कळतं, त्यातूनच मला पुढं जगण्यासंदर्भातील माझेच काही संदर्भ अधिक नीट करून घेता आले," असं काही म्हणेल. ते म्हणणे दुसऱ्या एखाद्याला (इथं मलाच) मान्य होणार नाही. पण म्हणून त्याची आ/निवड ही कमअस्सल (इथं 'अभिजात ते भारी आणि लोकप्रिय ते कमअस्सल' असा अनेकदा या क्षेत्रातील मंडळींचा जो पवित्रा असतो, तो मुळाशी गृहीत धरला आहे) ठरते का?
एवढे सगळे लिहिल्यानंतर पुन्हा हे सांगावेच लागेल की, या लेखनातून काही हाती गवसले आणि निसटले अशी भावना झाली आहे. कारण मी स्वतः अनेकदा अनेक प्रकारचे लोकप्रिय असणारे साहित्य दुय्यम मानतो. ते वाचणाऱ्याला दुय्यम किंवा कमअस्सल मानत नाही. पण ते साहित्य दुय्यम मानतोच. म्हणजे, मला 'आऊटसायडर' भिडते. तेच 'दुनियादारी'चे होईल असे नाही. पण मीच कॉलेजलाईफ ज्याला म्हणतात ते अनुभवलेले नाही, त्यामुळं असं होत असेलही. आता हे ध्यानी घेतले तर व्यक्तिसापेक्षतेचा मुद्दाच महत्त्वाचा ठरत जातो. मग प्रश्न येतो, एखादी गोष्ट अभिजात असे नुसतेच मानता येणार नाही का? ते मानल्यानंतर जे अभिजात नाही ते कमअस्सल असा सूर लावण्याची गरज असतेच का?
(हाच प्रतिसाद तिकडेही दिला आहे).

सुरेख विवेचन. बहुतेक सर्व मुद्दे पटले. कलाकृतीचा (या संदर्भात साहित्याचा) आनंद घेणार्‍यावर तिचा कितपत परिणाम होऊ शकतो किंवा इतका परिणाम होऊ शकतो का की त्यामुळे त्याच्यात काही बदल होतील? काफ्का ऑन द शोरमधील एक पात्र हाच प्रश्न संगीताच्या बाबतीत विचारते. संगीतामुळे एखाद्याच्या आयुष्यात महत्वपूर्ण बदल होऊ शकतात का?

लाज वाटण्याचा मुद्दा तितका पटला नाही कारण तो व्यक्तिसापेक्ष आहे असे वाटते. आणि म्हणूनच त्याचे सामान्यीकरण करता येईल का याबद्दल साशंकता वाटते. (काल्व्हिनो हा मुद्दा टंग-इन-चीक अर्थाने तर मांडत नाही ना अशीही शंका आली. ;) )

अभिजात कलाकृतींच्या संदर्भात पूर्वतयारीचा मुद्दा एलकुंचवारांनी मांडला आहे. हा सर्वच बाबतीत लागू होतो असे नाही मात्र काही कलाकृतींसाठी नक्कीच आवश्यक आहे असे वाटते.

समजा, मी जर्मनीत गेलो किंवा ऑस्ट्रीयात आणि पाश्चात्य संगीताच्या मैफलीचा अनुभव मला घ्यायचा आहे. तिथे बेथोवनचा पाचवा कंचेर्टो श्री. कारयान कंडक्ट करणार आहेत. पण असे संगीत ऐकण्याची माझी प्राथमिक तयारीही नसली तर त्या संगीताचा मला अल्पावकाशातच कंटाळा येईल. आता 'कंटाळा' हा ही अनुभवच आहे हे खरे, पण इथे कंटाळा येतो कारण त्या अनुभवासाठी माझी पूर्वतयारी काही नाही आणि त्यामुळे त्या अनुभवाच्या पोटात ज्या अनेक शक्यता आहेत त्यातला एक अंशही माझ्या वाट्याला आलेला नाही. 'फार कंटाळा आला' यावर एक चटकदार लेख लिहीता येईल पण ह्यात मी स्वतःची आणि त्या अनुभवाचीही फसगत करत असेन किंवा ती लपवण्यासाठी खोटा 'अनुभव' रचून वाचकांची फसगत करेन.

अभिजाततेचा मुद्दा आला की शेक्सपियर हा यायलाच पाहिजे.
शेक्सपियरला अभिजात म्हणताना त्याचे लेखन वाचलेलं असणं मी गृहीत धरते. आणि फोरम्स मध्ये चर्चा करताना असं घडेलच याची खात्री देता येत नाही.

माझ्याकडे समग्र शेक्सपियर आहे. तीन वर्षं झाली- फक्त हॅम्लेट झालंय आणि विशाल भारद्वाजने 'ऑथेल्लो' वर 'ओंकारा' बनवला तेव्हापासून आजपर्यंत फक्त ’ऑथेल्लो’च वाचतेय. मोकळेपणी सांगायचे झाले तर शेक्सपियर वाचताना ’फाटते’. शेक्सपियर वाचताना माझंतरी झालेलं मत असं की शेक्सपियरच्या लिखाणातली सौंदर्यस्थळं दाखवून देणारया माणसाच्या मदतीशिवाय शेक्सपियर समजणे केवळ अवघड.

आपल्याकडे बी.ए,एम.ए वाल्यांना शेक्सपियर 'लावलेला’ असतो. त्यामुळे शेक्सपियरच्या लिखाणातले दाखले देणं, त्याच्या लिखाणाचं रसग्रहण करणं त्यांना जमतं आणि नाकबूल का करा? इंप्रेसिव्ह सुद्धा वाटतं. त्यांच्याकडून ऐकून, त्यांचं वाचून आणि ते लईच भारी वाटून, शेक्सपियर न वाचताही बरेच जण ’शेक्सपियर का? सॉलिड बरं का!’ असं म्हणताना दिसतात, बेधडक कमेंट्स करतात. आणि ते समोरच्यालाही तात्काळ मान्य होतं कारण ते त्याने वाचलेलं नसतंच किंवा शेक्सपियर म्हटल्याने तो माणूस awe मध्ये आलेला असतो. शतकानुशतके चालत आलेल्या ’अभिजाततेच्या’ शिक्क्याचा फायदा शेक्सपियरला मिळतो तो असा.
बरयाच पुस्तकांमध्ये शेक्सपियर आणि त्याच्या नाटकांविषयी इतकं काही लिहून ठेवलंय की ते वाचून आपण शेक्सपियर वाचलाय अशा थाटात तीन-चार चर्चा सहज करु शकतो. थोड्या काळानंतर आपण खरंच शेक्सपियर वाचलाय असं वाटायला लागतं.
शेक्सपियर अभिजात आहेच पण अभिजाततेच्या संकल्पना बनवणं खूप सोप्पं आहे हे मला सांगायचं आहे. त्यासाठी पुस्तकं वाचलीच पाहिजे ही पूर्व अट असतेच असं नाही.

डिटेक्टीव्ह कादंबरयांचंच म्हणायचं झालं तर 'एडगर पो' ते 'अगथा खिस्ती' पर्यंत सगळे क्लासिक म्हणवले जातात पण नंतरच्या 'अर्ल स्टॅनली गार्डनर'ला, 'जेम्स हॅडली चेस' ला तेव्हढा भाव मिळत नाही. प्रिझन ब्रेक वरच्या 'पॅपिलॉन' आणि' रिटा हेवर्थ ऍंड श्वाशांक रिडेंप्शन' वर मोशन फ़िल्मसही बनल्या पण क्लासिक मात्र 'द काऊंट ऑफ़ मॉंते क्रिस्तो'. का? मला तिन्हीही कादंबरया तितक्याच आणि तेवढ्याच आवडल्या. मग 'जुनं ते सोनं' न्यायाने ’अभिजात’ चा दर्जा फ़क्त अलेक्झांडर द्युमाला द्यायचा का? मला नाही वाटत. माझ्यालेखी तिन्ही अभिजातच.

अशी बरीच वर्गवारी आणि बरीच उदाहरणं आहेत.

उदा.-'कोसला'.
पांडुरंग सांगवीकरशी माझा पुरुष मित्र जितका रिलेट करु शकतो तितकी मी नाही करत. त्यामुळे माझ्यासाठी 'कोसला' फक्त 'एकदा वाचनमात्रे'च आहे. आणि हीच परिस्थिती बरयाच अंशी बरयाच स्त्री-वाचकांना लागू आहे. जिथे पुस्तक आवडण्याला, पटण्याला किंवा रिलेट करण्याच्या प्रमाणालाही पुरुष-स्त्री वर्गाची बंधनं पडतात त्या कादंबरीला मी अभिजात म्हणत नाही. पण याचा अर्थ ती दुसरयाच्या लेखीसुद्धा अभिजात नसलीच पाहिजे ही अपेक्षा मी बाळगणं आणि त्यावर तावातावाने आपला मुद्दा पटवून द्यायला बघणं म्हणजे तद्दन मूर्खपणा आहे.

शुद्रकाचे 'मृच्छकटीक' मला आजही त्या काळात घेऊन जाते. त्यामुळे इतर लोक त्याला 'सेंटीमारु', 'बिग बोअर' म्हणत असले, इतरांचं ऐकून वाचण्याच्याही भानगडीत पडले नसले आणि जुनं असूनही त्यांच्यालेखी ते 'अभिजात' मध्ये बसत नसले तरी मला ते 'अभिजातच' वाटते. दुसरयांनी तसं म्हणावं असा आग्रह अर्थातच नाही.

मला शब्दबंबाळ करणारी पुस्तकं आवडत नाही आणि म्हणूनच मला 'प्राईड & प्रेज्युडीस' आवडले नाही. त्याचा कितीही उदो उदो झालेला असला तरी. दुसरयांनी 'अभिजात' म्हटलेल्या साहित्यकृतीला आपण तोलून (वाचून बघून- गूगल सर्च वर 'प्राईड & प्रेज्युडीस' टाकून नाही) आपलं मत बनवण्याचं स्वातंत्र्य प्रत्येकानेच जपलं पाहिजे असं मला वाटतं. इतरांचं मला माहीत नाही.

या सगळ्या क्लासिक्समध्ये मला एक एक गोष्ट समान दिसली की ही पुस्तकं अभ्यासक्रमात ठेवली गेलीयेत म्हणून वर्षानुवर्षे ओळखली जातायेत (जसं फ़्रेंच लिटरेचर मध्ये थ्री मस्केटीयर्स, व्हिक्टर ह्युगो,सार्त्र) किंवा मग त्या इतिहास घडवणारया, कशाततरी कसलातरी पायंडा पाडणारया, नोबेल पुरस्कार विजेत्या किंवा संस्कृतीचे सार वगैरे असणारया (म्हणून inevitable) अशी पुस्तकं आहेत.

प्रगल्भ होणे म्हणजे माझ्या लेखी 'माणूस म्हणून जास्त संकुचित दृष्टीकोनातून कमी संकुचित दृष्टीकोनाकडे, अज्ञानाकडून ज्ञानाकडे जाणे, काहीतरी नवं शिकायला मिळाल्यासारखं वाटणे'- जे मला कुठल्याही साधंसुधं पुस्तक वाचल्यावरही वाटू शकतं आणि म्हणूनच मागच्या चर्चेत माझा रोख
<<<लोकप्रिय साहित्य हे रंजनासाठीच वाचले जाते. तर अभिजात साहित्य मात्र आपल्याला बरेच समृद्ध करून जाते हेच खरे
या वाक्यावर होता.प्रगल्भ आणि समृद्ध करणे ही फक्त अभिजात साहित्याचीच मक्तेदारी नाही.

लोकांच्या दृष्टीतून जे अभिजात आहे, ते अभिजात म्हणून आवडलेच पाहिजे असा मी स्वतःकडे आग्रह धरत नाही पण ते 'बहुधा' आवडतंच असा अनुभव आहे. पण त्यांच्या दृष्टीने जे अभिजात नाही आणि जे मला आवडेल, प्रगल्भ करेल आणि जे मला वर्षानुवर्षे पुरुन उरेल ते सुद्धा माझ्यालेखी अभिजातच.

शेक्सपियर वाचताना माझंतरी झालेलं मत असं की शेक्सपियरच्या लिखाणातली सौंदर्यस्थळं दाखवून देणारया माणसाच्या मदतीशिवाय शेक्सपियर समजणे केवळ अवघड. आपल्याकडे बी.ए,एम.ए वाल्यांना शेक्सपियर 'लावलेला’ असतो.

हा विचार मनात आला होता. किंबहुना बीए-यमएला जे साहित्य 'लावले' जाते ते अभिजात अशी व्याख्या करावी असेही वाटले होते. :)

थोडक्यात, असे साहित्य वाचून, उमजून घ्यायचे तर थोडे अधिक कष्ट करण्याची तयारी हवी. शेक्सपिअरच नव्हे, तुकाराम, ज्ञानेश्वर ही सर्व मंडळी निरूपणाशिवाय वाचणे दुष्कर आहे. आणि निरूपणासहित वाचतानादेखील वाचनाचा वेग नेहेमीपेक्षा काहीपट कमी असतो. इतके कष्ट घ्यायचे किंवा नाही हे अर्थातच ज्याचे त्याने ठरवायला हवे.

हीच गोष्ट इतर कलांच्या बाबतीतही अनुभवाला येते. मागे बीबीसीवर चित्रकलेवर एक मालिका पाहिली होती. दर वेळेस एका प्रसिद्ध चित्रकाराचे एक चित्र घेऊन त्यावर एक तास विवेचन. (रेंब्रांटचे नाइटवॉच, रेन्वारचे ल मूलां द ला गॅलेत.) आधी चित्रकाराची ओळख, त्याकाळची परिस्थिती, त्याची शैली, चित्रामागची त्याची भूमिका, चित्रामध्ये त्याचा ठसा दाखवणार्‍या गोष्टी. हे सगळे पाहिल्यावर एका चित्रामध्ये विश्वरूपदर्शन घडते. शिवाय हे ही जाणवते की नुसते दोन मिनिटे असे चित्र पाहून पुढे जाणे हा त्या कलाकृतीवर एक प्रकारचा अन्याय केल्यासारखे आहे.

सध्या व्हर्जिनिया वूल्फचे मिसेस डॉलोवे वाचतो आहे. याआधी तिचे लेखन वाचलेले नाही. तिची लेखनशैली नेहेमीपेक्षा अत्यंत वेगळी आहे. कर्ता-कर्म-क्रियापद अशी नेहेमीची सवय असल्याने सुरूवातीला भंजाळून जायला होते. नीट संगती लागत नाही. पहिली काही पाने माझेही असेच झाले. मग योगायोगाने दुसर्‍या एका पुस्तकात वूल्फच्या डायरीचे एक पान वाचायला मिळाले. यात वादळानंतर तिच्या बागेच्या अवस्थेचे वर्णन तिने केले आहे.

A violent rain storm on the pond. The pond is covered with little white thorns; springing up and down; the pond is bristling with leaping white thorns, like the thorns on a small porcupine; bristles; then black waves; cross it; black shudders; and the little water thorns are white; a helter skelter rain and the elms tossing it up and down; the pond overflowing on one side; lily leaves tugging; the red flower swimming about; one leaf flapping; then completely smooth for a moment; then prickled; thorns like glass; but leaping up and down incessantly; a rapid smirch of shadow. Now light from the sun; green and red; shiny; the pond a sage green; the grass brilliant green; red berries on the hedges; the cows very white; purple over Asheham.

इथे वूल्फने जशा घटना दिसत आहेत तसे वर्णन केले आहे. प्रत्येक छोटे वाक्य जणू एक स्नॅपशॉट आहे. जर तिने प्रत्येक वाक्य कर्ता-कर्म-क्रियापद असे पूर्ण केले असते तर हा परिणाम साधता आला नसता. हे वाचल्यावर लक्षात आले की तिच्या कादंबर्‍याही तिने अशाच प्रकारे लिहील्या आहेत. मग मिसेस डॉलोवे थोडी-थोडी कळायला लागली. :)

अर्थात यात किती वेळ घालवायचा हा ही प्रश्न आहे पण आधी म्हटल्याप्रमाणे हे व्यक्तीसापेक्ष आहे.