इथे एका धाग्याच्या निमित्ताने प्रसिद्ध कथाकार "श्री.दा.पानवलकर" यांच्याविषयी चर्चा छेडली गेली असता असाही विचार निघाला की या निमित्ताने त्यांची/त्यांच्या कथा साम्राज्याचीही सविस्तर ओळख करून द्यावी. तोच हा एक अल्पसा प्रयत्न.

श्री.दां.च्या लेखणीच्या सामर्थ्याची प्रचिती मला आली ती साधारणतः सन २००० (किंवा २००१ देखील असेल) साली, ज्यावेळी कोल्हापुरात झालेल्या "१९६० नंतरचे मराठी कथालेखन" या विषयावरील तीन दिवसाच्या चर्चासत्रात. सांगलीचेच प्रिं.म.द.हातकणंगलेकर यानी आपल्या शांत, संयत पण तितक्याच प्रभावी अभ्यासाने श्री.दा.पानवलकर, ए.वि.जोशी आणि चारूता सागर या तीन कथाकारांचे विश्व त्या सत्रात उलगडून दाखविले होते. चारूता सागर यांच्या 'नागीण' ने हॉलमधले श्रोते खूपच प्रभावित झाल्याचे स्पष्ट दिसत होते (ती कथा आहेच तशी...) पण मी आणि माझा एक मित्र रोमहर्षीत झालो होतो ते पानवलकरांच्या "जांभूळ" मुळे. अशा काही कोमल आणि भावपूर्व शब्दात हातकणंगलेकरसरांनी या कथेची मोहिनी आमच्या मनावर घातली की केव्हा एकदा ती कथा वाचतो असे होऊन गेले. पुढे ती मिळविलीही आणि हा लेखक जी.ए.यांच्यानंतर आपल्याला 'म्याड' करून टाकणार यात शंका राहिली नाही.....झालेही तसेच. मराठी कथेलाही स्वातंत्र्योत्तर काळात....विशेषतः १९६० नंतर....बदलत्या समाजजीवनाशी त्यातील आशयाशी समरस होणे गरजेचे वाटू लागल्याचे हळूहळू (गाडगीळ, मोकाशी, रेगे, भावे, मर्ढेकर करीत असलेल्या प्रयोगातून...) प्रतीत होत होतेच...भले त्यांच्यावर संतपरंपरेत वाढलेल्या त्याकाळातील ज्येष्ठ साहित्यिक आणि टीकाकारांकडून अश्लीलता, दुर्बोधता, वैफल्यग्रस्तता, जंतुवाद, कुरूपता, बीभत्सता असे अनेक आरोप नवकथेवर होत राहिले. कथाप्रकाराला एका सूत्रात जखडणे जाचक ठरू लागले होते. त्यातून अनेक वाद-प्रतिवाद झडले, काव्य-शास्त्र चर्चा रंगल्या. त्यामधून जे विचारमंथन झाले त्यातून नव्या जाणिवा घडल्या, रुजल्या आणि यथावकाश त्या विस्तारल्या! त्यातूनच गाडगीळ, भावे, अरविंद गोखले, धाकटे माडगूळकर यांच्यानंतर वा बरोबरीने या प्रांतात पुढे उत्साहाने सरसाविलेल्या जी.ए.कुलकर्णी, कमल देसाई, विजया राजाध्यक्ष, विद्याधर पुंडलिक, शरच्चंद्र चिरमुले, शंकर पाटील, ए. वि. जोशी, तारा वनारसे, सरिता पदकी, ज्ञानेश्र्वर नाडकर्णी यांची नावे या प्रांतात शिलेदारासारखे चमकू लागले. "सत्यकथा", "अभिरूची", "हंस" ने व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. वाचकाला किती वाचू आणि कुणाचे वाचू अशी हेवा वाटण्यासारखी परिस्थिती त्या काळात निर्माण झाली.

या आघाडीत आपल्या अशा खास वैशिष्ट्याने सर्वांच्या लक्षात राहिलेले एक नाव म्हणजे ~ "श्री. दा. पानवलकर". सांगलीत १९२८ साली (नेमकी तारीख माहित नाही)... जन्मलेल्या श्री.दा. पानवलकरांचे वडील संस्थानात मुलकी अधिकारी होते. श्री.दा. मॅट्रिकच्या वर्गात शिकत असतानाच त्यांच्या वडिलांचा मृत्यू झाला. मामांनी त्यांना अबकारी खात्यांत नोकरीस लावले. पुढे या खात्यातील विविध विभागात काम करीत असताना तिथले विश्व असे काही त्यांनी मनी बिंबवले आणि त्याचा वापर पुढे मराठी कथेत केला की, वाचकाला प्रथमच कस्टम, चाचेगिरी आणि पोलीस जगताचे एक वेगळेच दर्शन झाले...शिवाय त्या खात्याशी हरघडी येत असलेला विविध प्रांतातील लोकांच्या बोली भाषेचाही श्री.दां.नी चपखलपणे आपल्या लिखाणात वापर केला. कस्टम असो वा पोलिस खाते असो, या ठिकाणी वावरताना ते बेदरकार, धाडसी आयुष्याचीच जपणूक करीत आणि त्यामुळे व्यायामाचीही मनस्वी आवड होती. उंच, आडदांड, देखणे शरीर होते. व्यायामशाळा, नदीचे घाट आणि महापुराशी दोस्ती. तशातच सांगलीत भरणारी कुस्त्यांची मैदाने व फुटबॉलचे सामने यात त्यांनी शरीर कमावले. शरीराच्या या भक्कमपणामुळे की काय, त्यांच्या लेखणातही एक प्रकारचा रांगडेपणा आणि कथेच्या प्रवाहात वाचकाला झोकून देण्याची विलक्षण ताकद आढळते. सांगली काय किंवा कोल्हापूर काय या दोन्ही ठिकाणी आपल्या लेखणीला आकार देणार्‍या लेखकांनी 'संस्थानी' कारभाराला/वातावरणाला आपल्या कथेत मोलाचे स्थान दिले आहे. पानवलकर तर पक्के सांगलीकर त्यामुळे त्यांच्या `श्रीमंताच्या वस्तरा' त संस्थांनी वातावरणाचा अनुभव सजग होतो. "सूर्य" ही एका पोलिस आणी त्याच्या पुढी पोलिस दलाताच अधिकारी बनणार्‍या मुलावरील अतिशय गाजलेली कथा. या कथेकरील 'अर्ध्यसत्य' ने तर हिंदी चित्रपटात मानाचे स्थान मिळविले आणि केवळ श्री.दा.च नव्हे तर ओम पुरी आणि सदाशिव अमरापूरकर ही नावे घरोघरी झाली. पानवलकरांना त्या कथे बद्दल १९८४ चा फिल्म फेअर पुरस्कारही मिळाला. पानवलकर मुंबईतच जवळपास २५ वर्षे कस्टम खात्यात अधिकारी म्हणून वावरले असल्याने तिथल्या रगेल, बहुरंगी जीवनाचे समर्थ चित्रण त्यांच्या लेखनातून होऊन राहिलेले आहे. जवळपास दोन संग्रह व्हावेत इतक्या त्यांच्या कथा कस्टमच्या वातावरणाशी निगडित आहेत. विमानतळ, बोटी, डॉकयार्ड, मदिरी+मदिराक्षी, तिथली रांगडी, प्रसंगी अश्लिल वाटणारी भाषा, अशा त्यांच्या कार्यक्षेत्रातला त्यांचा अनुभव इथे शब्दांकित होतो. सोन्याच्या शोधासाठी चाललेले छापे, भ्रष्टाचारातून निर्माण होणारी लफडी, तिथे गुंतलेल्या माणसांचे राग, लोभ, हितसंबंध, हेवेदावे, विविध मानवी भाव यांचे अनोखे दर्शन 'कस्टम आणि समुद्र छापे या वातावरणात वाचकाला घडते.

"सूर्य" सारखी उग्र प्रवृत्तीची जबरदस्त कथा एकीकडे तर कोमल मनांवरील पापुद्रे हळुवारपणे उलगडून दाखविणारी दुसरी कथा म्हणजे "जांभूळ". मासिकाच्या अनुक्रमणिकेच्या यादीत जरी हे लिखाण 'कथा' सदरात येत असले तरी ही खर्‍या अर्थाने एक 'भावकविता'च आहे. कथेमध्ये जांभळाला किती आणि का महत्व आहे ते प्रत्यक्ष त्या दोन पात्रांच्या आविष्कारात जांभूळ येऊन चिरडले जाते त्याचवेळी वाचकाला कळते आणि त्या काव्यमय (पण अयशस्वी) नात्याचे मोलही समजून चुकते. डॉ.जब्बार पटेल याना 'जांभूळ' कथेवर चित्रपट काढायचा होता. एका व्याख्यानात (बहुधा सांगलीतच...) त्यानी कबुली दिली होती की, जी. ए. कुलकर्णी , चि.त्र्यं.खानोलकर यांच्या बरोबरीने श्री.दां.च्या कथा चित्रपट साकारायला खूप अवघड आहेत. जी. एं. च्या कथांना हात लावायचे धाडस निर्माता-दिग्दर्शकांनी कधी केले नाही. त्याचप्रमाणे पानवलकरांच्या कथेतील व्यक्तिरेखा साकारणे हे काम देखील कठीण आहे. [ही एक प्रकारे पानवलकरांच्या अनोख्या प्रतिभेला तितक्याच प्रतिभावान दिग्दर्शकाची सलामीच म्हटली पाहिजे]. 'एका नृत्याचा जन्म', 'कमाई' या दोन कथाही चित्रपटाच्या नजरेतून अफलातून आहेत. पण त्यासाठी विजय तेंडुलकरांसारखा पट्टीचा पटकथाकार असणे फार जरूरीचे आहे. खुद्द तेंडुलकरांनी 'औदुंबर' नावाचा एक लेख लिहिला होता पानवलकरांवर. तो लेख त्यांच्या 'हे सर्व कोठून येते' या पुस्तकात आहे.

साहित्य अकादमी, नवी दिल्ली यांच्याकडून 'श्री.दा.पानवलकर यांची कथा' हे प्रिं.म.द.हातकणंगलेकर यानी संपादित केलेले पुस्तक प्रकाशित झाले आहे. ते बहुतेक ठिकाणी उपलब्ध आहे. मौज परंपरेनुसार बाकीच्या कथासंग्रहांच्या आवृत्त्या अधूनमधून प्रकाशित होतात.

वयाच्या ५८ व्या वर्षी सांगलीतच श्री.दा.पानवलकरांचे देहावसान झाले. ते अविवाहीत होते.

धन्यवाद !

इन्द्रा