आठवणीचे जग हे विचित्र जग आहे. काही गोड आठवणी मनाला गुदगुल्या करतात, आपल्याला हसवतात तर कडू आठवणी रडवतात, मन विषण्ण करतात. या आठवणी आपल्या का दुसर्‍यांच्या, यामुळे काही फरक पडत नाही. फक्त आठवणींचे वर्णन व्यवस्थित हवे. म्हणूनच प्रसिद्ध लैंगिक तज्ञ डॉ. विठ्ठल प्रभू यानी स्नेहबंध या पुस्तकामधून ज्या काही मोजक्या व्यक्तींच्या गोड आठवणी सांगितल्या आहेत त्या वाचताना आपले मन हरवून जाते. कालकुपीतून आपण काही काळ मागे गेल्यासारखे वाटू लागते. लेखकानी वर्णन केलेल्या गोष्टी आपण प्रत्यक्ष अनुभवत आहोत की काय असे वाटू लागते.

डॉ. प्रभू यांनी प्रस्तावनेत म्हटल्याप्रमाणे आयुष्याच्या वाटचालीत अनेक माणसे भेटतात. त्यातली काही अविस्मरणीय असतात. त्यांचे नाते परिसासारखे ठरते. ती मनात घर करून बसतात. अशी माणसे शाळा कॉलेजात भेटली. व्यवसायानिमित्त भेटली. अचानक भेटली. किंवा त्यांना भेटावयास गेलो. त्यांच्या प्रभावी व्यक्तिमत्वामुळे भारावलो गेलो. त्यांचे वागणे, बोलणे इतके आपुलकीचे, त्यांची सर्जकता, त्यांचे आदर्श इतके मानात ठसणारे की ते निकटचे बनले. त्यांच्याविषयी इतरांना सांगावे असे वाटले.

डॉ.प्रभू स्वत एक सिद्धहस्त लेखक असल्यामुळे त्यानी रंगविलेले व्यक्तिचित्रं मनाला हुरहुर लावतात. यातील अनेक व्यक्तींची दूरान्वयानेही आपली ओळख नाही, नावही कधी ऐकण्यात वा वाचनात आलेले नाही. यातील अनेक जण हयातीतही नसावीत. तरीसुद्धा त्यांच्यावरील व्यक्तिचित्रण वाचताना आपणही यांना कुठेतरी पाहिल्याचा अनुभव आपल्याला येतो.

लेखकानी उल्लेख केल्या प्रमाणे यातील माणसं केवळ लेखकांचे समव्यवसायिक वा लेखकाचा गोतावळा अशा स्वरूपाचे नाहीत. त्यात 'पुल'सारखे हरहुन्नरी लेखक, कुसुमाग्रजासारखे थोर कवी, जयवंत दळवीसारखे नाटककार - कवी, सोपानदेव चौधरीसारखे महा कवी असे अनेक जण भेटतात. यांच्याबद्दल आपण कुठे ना कुठे तरी वाचलेले असतो. त्यांच्या कलांचा आस्वादही घेतलेले असतो. परंतु लेखकाच्या डोळ्यामधून पाहताना या व्यक्ती अगदीच वेगळे वाटू लागतात. त्यांची संवेदनशीलता, माणुसकीवरील प्रेम, कलेशी असलेला प्रामाणिकपणा, दुसऱ्यांच्या उपयोगी पडण्यासाठीची धडपड, या गोष्टी उठून दिसतात. नटवर्य मामा पेंडसे वा तबलावादक निखिल घोष या मागच्या पिढीतील कलाकारांबद्दल वाचताना आपला आदर द्विगुणित होतो.

दादरच्या ओरिएंट हायस्कूलमध्ये शिकत असताना पुल देशपांडे व त्यांच्या पत्नी सुनीता ठाकूर तेथे हे दोघेही शिक्षक म्हणून काम करत होते. त्या दोघांचा कोर्टिंगचा हा काळ होता व लेखक त्याचे साक्षिदार होते. डॉ. विठ्ठल प्रभूनी आपली लैंगिक शिक्षणावरील निरामय कामजीवन हे पुस्तक पुलंना पाठविल्यानंतर पुलंनी दिलेल्या उत्तरात याविषयीची त्यांची कळकळ प्रकर्षाने जाणवते. पुल म्हणजे एक अद्भुत रसायन होते याचा प्रत्यय पुलवरचा लेख वाचत असताना येतो.

काही निमित्ताने कुसुमाग्रजला लेखक भेटले व लेखकाच्या अत्यंत आवडते झाले. तात्यासाहेबांच्या आवडी निवडी, कवी म्हणून त्यांच्यातील प्रतिभा, त्यांचा भला मोठा मित्रपरिवार, इत्यादीबद्दलची लेखकाची टिप्पणी मनाला सुखावते. जयवंत दळवी हे मागच्या पिढीतील एक प्रतिभावान नाटककार होते. प्रेक्षकांना अंतर्मुख होऊन विचार करायला लावणारे नाटककार अशी त्यांची ख्याती होती. ते मुळातच माणसांचे लोभी होते. गप्पा मारण्यात त्याना रस होता. दळवीनी अनेक कथा लिहिल्या, कादंबर्‍या लिहिल्या, विनोदी लेखन केले, नाटकं लिहिली. दळवींची जिद्द आणि आतून असणारी प्रखर उर्मीमुळे झपाटल्यासारखे ते लेखन करत. आपल्या लेखनात त्यांनी कधी तडजोड केली नाही की मतं बदलली नाहीत. चक्र या त्यांच्या गाजलेल्या कादंबरीत सेक्सविषयक प्रसंगाचे वर्णन आहेत. सेक्सविषयी इतके स्पष्टपणे लिहिणारे लेखक मुळात स्त्रीलंपट असावेत असा वाचकांचा समज होत असतो. पण वास्तवात दळवी अत्यंत साळसूद होते. कुठल्याही प्रकारची टवाळखोरी त्यानी केली नसावी. पुस्तकाच्या जगात मात्र त्यांनी रंगविलेली पात्र अत्यंत खोटकर व अफलातून असायच्या. हा सर्व विरोधाभास लेखकानी छानपैकी टिपले आहे.

निसर्गकन्या बहिणाबाई यांचे सुपुत्र सोपानदेव चौधरी यांच्या मुलाखतीवरील लेख आपल्याला कवींच्या जगात घेऊन जातो. ज्या सहजतेने बहिणाबाई कविता करत याचे आश्चर्य वाटू लागते. मामा पेंडसे हे जुन्या काळातील रंगभूमी गाजविलेले नटवर्य. परंतु आधुनिक काळाची जाण असणारे एक व्यक्तिमत्व. त्यांचीसुद्धा लेखकाने मुलाखत घेतली व या मुलाखतीतून त्यांचे एक आगळे वेगळे चित्र त्यांनी उभे केले आहे.

लेखकाने व्यक्तिचित्रं निवडताना केवळ नावाजलेल्या व्यक्तिंचीच निवड केली असे नाही. त्यांच्या परिचयातील प्रा. रमेश तेंडूलकर व त्यांच्या कुटुंबियाबद्दलही अत्यंत आपुलकीने तेंडूलकर्स या लेखात लिहिले आहे. प्रसिद्ध क्रिकेटपटू सचिन तेंडूलकर यांचे वडील रमेश तेंडूलकर जुन्या पिढीतील मध्यमवर्गीय मानसिकतेतील असूनसुद्धा आपल्या मुलाला क्रिकेटसारख्या अत्यंत बेभरवशाच्या खेळाचे करीअर करण्यास कसे काय प्रोत्साहन दिले याचे आश्चर्य वाटते. या कुटुंबियाच्या सालस स्वभावाचे अनेक प्रसंगांचे वर्णन लेखकाने या लेखात केले आहे.

लेखकाच्या स्नेहबंधातील मित्रांमध्ये कोठावळे कुटुंबियांना आदराचे स्थान आहे. डॉ. प्रभू यांना लेखक म्हणून घडविण्यात या कुटुंबियांचा फार मोठा वाटा आहे, असे लेखक मान्य करतात. केशवराव यांनी अत्यंत जिद्दीने उभे केलेले ग्रंथ व्यवहार पाहताना खरोखरच आश्चर्य वाटू लागते. याचबरोबर केशवरावांच्या मृत्युनंतर नाउमेद न होता त्यांचे बंधू तुकारामशेट व मुलगा अशोक यांनी उभे केलेले ग्रंथसाम्राज्य दृष्ट लावण्यासारखे आहे.

काही निमित्तामुळे डॉ. प्रभू यांची भेट आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे आद्य हृदय रोपणकार डॉ. ख्रिश्चन बर्नार्ड आणि मानसतज्ञ डॉ. जॉन मनी यांच्याशी झाली. यांच्याबद्दलही लेखकाने थोडक्यात लिहून वाचकांना वैद्यकीय क्षेत्रातील महान कार्याची ओळख करून दिली आहे. मुंबईतील प्रसिद्ध डॉक्टर्स डॉ. ए व्ही बाळिगा व डॉ. भा नि. पुरंदरे हे लेखकाचे व्यवसायातील गुरुतुल्य सहकारी. या जगावेगळ्या डॉक्टरांच्या जीवनशैलीबद्दल वाचताना असेही डॉक्टर्स असू शकतात याचे आश्चर्य वाचते.

शिक्षकी पेशात आयुष्य वेचलेल्या हाडाच्या शिक्षकांना त्यांच्या जीवनाबद्दलच्या अपेक्षा काय आहेत असे विचारल्यास आम्ही आयुष्यभरात हजारो विद्यार्थ्यांना निरपेक्षपणे शिकवतो, त्यांना घडवतो. त्यातील एखाद्याने जरी आमची आठवण काढली तरी आमचे जीवन सार्थक झाले असे म्हणू. डॉ. विठ्ठल प्रभू यानी अशाच शिक्षकांपैकी वि ह कुलकर्णी, टी के जोशी व प्रफुल्लदत्त या शिक्षकांच्या आठवणीना व्यक्तिचित्रांच्या लेखनामधून उजाळा देतात. राजकारणी म्हटले की आपल्या डोळ्यासमोर नेहमीच्या पठडीतील व्यक्ती उभी राहते. परंतु संगीततज्ञ आरोग्यमंत्री, डॉ. ललिता राव या राजकीय क्षेत्रात वावरणार्‍यात अपवाद ठरावेत. डॉ. प्रभू यांनी तोंडभरून त्यांचे कौतुक केले आहे.

डॉ. प्रभू यांनी ’नवी तीर्थक्षेत्रे ’ या सुदीर्घ लेखात डॉ. रजनीकांत आरोळे दंपती, अभय बंग दंपती आणि आमटे कुटुंबीय यांच्या कार्याबद्दल, त्यांच्या व्यक्तिवैशिष्ट्याबद्दल छानपणे लिहिले आहे. हा लेख म्हणजे वैद्यकशास्त्र शिकणार्‍या होतकरू विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरणारा आहे.

डॉ. प्रभू यांनी जपून ठेवलेल्या अशा लोकोत्तर व्यक्तींच्या आठवणींना उजाळा दिल्यामुळे आपल्यासारख्या सामान्य वाचकांना त्यांच्याबद्दल थोडे फार तरी कळू शकले. नसल्यास काळाच्या पडद्याआड असे किती तरी व्यक्ती गेले असतील की त्यांच्या आठवणी सांगणारे पण कुणीही नाहीत!

स्नेहगंध
डॉ. विठ्ठल प्रभू
मॅजेस्टिक प्रकाशन, मुंबई (2010)
मूल्य: 200 रु; पृ.सं: 182