रूढी-परंपरा, जात-तमात, उच्च-नीच इत्यादी कल्पनांना अजूनही कवटाळून बसलेल्या भारतीय समाजात इतर अनेक विकसनशील देशांना थक्क करणारे विविध प्रकारचे वैज्ञानिक व तंत्रज्ञान प्रकल्प यशस्वीरित्या राबविले जाताना दिसतात. अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाची फळे पण चाखली जात असतात. हे सर्व घडत असतानासुद्धा विज्ञान - तंत्रज्ञानाचा विकास, विकासाचा वेग व त्यात सातत्य इत्यादीसाठी जी परिस्थिती, मानसिकता व प्रोत्साहन हवे ते अजूनही आपल्या देशात नाही. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे या समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन पूर्णपणे रुजला नाही. याच विचाराचा मागोवा लेखक, सुधीर पानसे यांनी आपल्या वैज्ञानिक दृष्टिकोन व आपण या पुस्तकात घेतला आहे. विज्ञानाचा अर्थ समजून घेऊन या समाजाची पुढील वाटचाल कशी असावी यासंबंधीची टिप्पणी लेखक या पुस्तकात करतात.

विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या योग्य विकासासाठी समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन असल्याशिवाय गत्यंतर नाही, याची प्रचिती विकसित देशांचा गेल्या 4-5 दशकांचा अभ्यास केल्यास लक्षात येईल. आपल्या देशाची आजची परिस्थितीसुद्धा 14व्या शतकातील युरोपियन देशासारखीच आहे. थोडासा प्रयत्न केल्यास आपला समाजसुद्धा गरुडझेप सहजपणे घेऊ शकेल, याची खात्री अभ्यासकांना आहे. म्हणूनच समाजपरिवर्तन वैज्ञानिकतेतून व्हावे असे सर्व संबंधितांना वाटत आहे. वैज्ञानिक मनोवृत्तीमुळे विकासाच्या चुकीच्या कल्पनांना आळा बसेल. त्यामुळे होणारे नुकसान टळेल. या दृष्टिकोनाच्या अभावी तंत्रज्ञानाच्या उपयुक्ततेची वा त्याच्या धोक्याची कल्पना येऊ शकणार नाही. परंतु यासाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे नेमके काय, ती रुजविण्यासाठी काय उपाय करावे लागतील, कुठून सुरुवात करावी, काय किंमत मोजावी लागेल ... इत्यादी गोष्टी समजून घेणे गरजेचे आहे.

वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा पाया, या दृष्टिकोनासाठी अत्यंत आवश्यक असलेला कार्य-कारणसंबंधाचा विचार, प्रयोग करून निष्कर्ष काढण्याची रीत यावर लेखक भर देत आहेत. गृहितकं वा सिद्धांतांची मांडणी व प्रयोगात्मक अशा हायपॉथिसिसचा प्रायोगिक पडताळा यातील अन्योन्यसंबंध लक्षात येणे या दृष्टीने महत्वाचे ठरतात. वैज्ञानिकांची मानसिकता व त्यांचे विज्ञानव्यवहार या गोष्टींच्या अनुषंगाने असले पाहिजेत. ईश्वरावरील श्रद्धेच्या पायावर समाजाची झालेली जडणघडण समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजण्याच्या मार्गातला अडसर ठरते की नाही यावर लेखकाची टिप्पणी आहे. वैज्ञानिक प्रगतीच्या संदर्भात धर्म व नीती व यांचा विज्ञानावर होणारा परिणाम या गोष्टीचा वेध लेखकाने घेतला आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञान व्यवहाराचा मुख्य गाभा असलेल्या प्रयोगशीलतेला वाव या भारतीय समाजात मिळतो की नाही, स्वत: प्रयत्न करणे, प्रयत्नांना प्रोत्साहन देणे, या गोष्टी या समाजाला जमतात की नाही, यावर लेखक विस्तृतपणे चर्चा करतात. आधुनिक तंत्रज्ञान म्हणजे केवळ उपभोगाची साधने पुरविणारी कामधेनू नसून या सर्व व्यवहारांकडे अधिक डोळसपणे बघायची गरज आहे, असा इशारा लेखक देऊ इच्छितात. विज्ञान व भ्रामक विज्ञान (pseudo science) यांची बेमालूम सरमिसळ नेहमीच व्यवहारात आढळते. किंबहुना भ्रामक विज्ञान इतके प्रभावीपणे पुढे पुढे येत असते की विज्ञान त्यासमोर फिके पडते. विज्ञानाचे कपडे घालून भ्रामक विज्ञान मिरवत असते. यातला नेमका फरक ओळखण्याच्याविषयी लेखकाने कार्ल पॉपरवरील लेखात चर्चा केली आहे.

वैज्ञानिक दृष्टिकोनाच्या वाढीतील प्रमुख अडसरांमध्ये आधुनिक जीवनपद्धतीतील ताण-तणाव, दैनंदिन जीवनासाठी करावा लागणारा संघर्ष, चंगळवाद इत्यादी मुद्दे नेहमीच पुढे केले जातात. परंतु हे सर्व अनादी काळापासून घडत आहे, याचा आपल्याला विसर पडतो. कुठलाही बदल समाजाला कधीच रुचला नाही. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाला दोष देण्याचे कारण नाही, हे लेखकाचे म्हणणे पटते. एकाच वेळी आपल्याला ही सर्व आधुनिक साधने हवीहवीशी वाटतात व त्याचवेळी त्याबद्दल एकाप्रकारची भीतीसुद्धा वाटत असते. ही मानसिकता अपरिपक्व मनोवृत्तीचे लक्षण आहे. युरोपियन समाजांशी तुलना केल्यास ते समाज त्यामानाने आपल्या पुढे गेले आहेत याचे एक प्रमुख कारण निर्भयतेत आहे. लेखकाच्या मते वैज्ञानिक दृष्टिकोन वरून लादता येत नाही. काही मूठभर लोकांपुरताच तो मर्यादित ठेवल्यास त्याचा उपयोग होणार नाही. त्यासाठी आपल्या सर्वांना जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावे लागतील. प्रसंगी संघर्षाची तयारी ठेवावी लागेल. परिश्रम करावे लागतील. समाजाची वैचारिक बैठकच पूर्णपणे बदलावी लागेल,

समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन, वैज्ञानिक साक्षरता, वैज्ञानिक मनोवृत्ती व चिकित्सकपणा रुजविण्यातील मुख्य अडचण उच्च वर्गीय व उच्च विद्याविभूषित गटाची आहे. कारण या गटाला समाजात चिकित्सकपणा रुजल्यास त्याच्या हितसंबंधांना व शोषणव्यवस्थेला धक्का बसेल याची सतत भीती वाटत असते. वन्यजीवन, कृषीजीवन, धर्मजीवन व यंत्रजीवन या टप्प्यातून विकसित झालेला आपला समाज विज्ञान व तंत्रज्ञानाला अपरिचित नाही. परंतु गेली 1000 वर्षे बुद्धीभेद केल्यामुळे हा समाज अंधारात चाचपडत आहे. त्याला प्रबोधन, कृती कार्यक्रम, चळवळ, संघर्ष इत्यादी द्वारे जागृत केल्यास कुठलीही गोष्ट असाध्य नाही. केवळ पुस्तकी व्यवहारातून हे साध्य होणार नाही, या लेखकाच्या म्हणण्याबद्दल दुमत असायचे कारण नाही.

वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि आपण
सुधीर पानसे
लोकवांङ्मय गृह, मुंबई (1997)
मूल्य रु 100