श्री.सागर यांची व्यथा (आणि तितकाच संतापही...) मी जाणतो कारण पुस्तकप्रेमीची ही एक प्रकारे शुद्ध फसवणूक आणि 'आम्ही साहित्य जिवंत ठेवतो...' अशी शेखी मिरवणार्‍या लबाड प्रकाशकांचा हा कावा आहे. झाले आहे असे की, गेल्या काही वर्षापासून महाराष्ट्र शासनाने ग्रामीण भागातील शाळामहाविद्यालये आणि नोंदणीकृत लायब्ररीजना 'ग्रंथवृद्धी' साठी भरघोस अनुदाने देणे सुरू केले असून आजपर्यंत शहरातील कॉलेजीस आणि विद्यापीठे यांच्यातच वाटले जाणारे अनुदान आता राज्यभरातील (अगदी डोंगराळ भागातील शाळा-हायस्कुल्सनादेखील) संस्थाना, भरपूर प्रमाणात, जावू लागले आहे. आता या वाहत्या गंगेत हात धुवून न घेईल तर मग ती प्रकाशन संस्था कसली? मग 'आम्ही खास मुलांसाठी काढलेली ही मालिका.... अमुक एका आदरणीय लेखकाची ही पुस्तके.....तमुक पारितोषिके मिळालेल्या ह्या कादंबर्‍या...." आदी वर्ख लावलेल्या पुस्तिका घेऊन त्या त्या जिल्ह्यातील पुस्तकविक्रेते त्या त्या संस्थाचालकांकडे जावून 'खुबी'ने त्या पुस्तकाचे ढीग त्यांच्या गळ्यात मारतात....आणि हे होते ते ३१ मार्चच्या धबडग्यात...तुम्हाला माहीतच असेल की, सरकारी भाषेतील एक मंत्र : "वर्षअखेर जवळ आली आहे....बजेट अ‍ॅलोकेशन लवकरात लवकर संपविले पाहिजे....". शासन व्यवहारात एखाद्या संस्थेला मंजूर केलेले बजेट न संपविणे हाही एक मोठा प्रमाद मानला जातो. वर्षभर थंड बसायचे आणि मार्च आला की हे जागे होणार. मग घाईघाईने मिटिंगा घेतल्या जातात आणि "....काय, ग्रंथालयावरील बजेट अजूनी इतके शिल्लक आहे? तर बोलवा त्या अमुकतमुक ना आणि करून टाका काय आहे तो व्यवहार, मास्तर !"...मग हे हेडमास्तर कसे आणि कुणाला बोलाविणे धाडतात....मग सो-कॉल्ड कमिटी मेंबर्स त्याच्याशी टेबलखालून कसे व्यवहार करतात, यावर खरे तर एक शोधनिबंध लिहिता येईल. पण थोडक्यात अशी तर्‍हेची खरेदी होत असताना मग तुम्ही म्हणता तशा 'संक्षिप्त आवृत्यां'ची चलती होते. कुणाला हव्या आहेत संपूर्ण ह.ना.आपटे, शशी भागवत, नाथ माधव, वि.वा.हडप, र.वा.दिघ आदींच्या कलाकृती पूर्ण स्वरूपात? असेल कुणाकडे या कलाकृतींचे कॉपीराईट्स तर प्रकाशकाने त्याला वडापाव बांधून देऊन वेळीच थंड केलेले असते. शिवाय त्या पाचव्या सहाव्या पिढीतील वाघ्याकडे तरी कुठे वेळ आहे आपल्या पूर्वजाने कधीकाही 'चंद्रगुप्त' वा 'वीरधवल' नावाची कादंबरी लिहिली होती आणि आता त्याची संक्षिप्त आवृत्ती निघाली आहे, ती तशी का काढली हे विचारायला?

त्यामुळे ज्याचे फावते तो आणि ते असा कचरा मोठ्या प्रमाणात आणित आहेतच, पुस्तकविक्रेत्याना भरघोस कमिशन देवून. याची कीड या स्थानिक पुस्तकविक्रेत्यांच्यात या कमिशनची अशी काही नशा लागली आहे की हे लोक आता तुमच्याआमच्यासारख्या एखाद्यादुसर्‍या वाचकाची पुस्तकविक्रीसाठी वाट पाहातच नाहीत असे म्हटले तरी अतिशयोक्ती नाही, सागर. [तुम्ही या क्षणी महाराष्ट्रात नाही, पण मार्चमध्ये कधी पुण्यात याल तर त्यावेळी अप्पा बळवंत चौकातील पुस्तकविक्रेत्यांच्या गोडावूनकडे, दुकानाकडे नव्हे,....सहज एक चक्कर टाका...आणि तिथे ट्रक्सची वाट पाहात असलेल्या पुस्तकांच्या पार्सल थप्प्यांचा ढीग आणि त्यावरील गावांची नावे पाहा....महाराष्ट्रातील असूनही तुम्हाला पहिल्यांदाच आपण ती गावाची नावे वाचत आहोत असा भाग होईल....~ मी हा प्रकार पाहिला आहे, त्यामुळे असे अधिकारवाणीने लिहित आहे.]

थोडक्यात, संक्षिप्त आवृत्याचा हा 'धंदा' बंद होईल याची सुतराम शक्यता नाही. फक्त आपण तसले पुस्तक खरेदी करू नये, इतपतच आपल्या हाती आहे.

इन्द्रा

विश्वास पाटील यांची 'महानायक' आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांची 'माझी जन्मठेप' या वाचकांची सतत मागणी असणार्‍या पुस्तकांचीही संक्षिप्त आवृत्ती निघालेली आहे पण त्याचबरोबर मूळ आवृत्याही उपलब्ध आहेतच. तेव्हा कदाचित वाचकांच्या खिशाचाही विचार करून हा प्रयोग केला गेला असेल.

'स्मृतीचित्रे'ची संक्षिप्त आवृत्ती यातलाच प्रकार असावा नाही का? :(

लेखातील भावनेशी सहमत आहे तरीही माझे मत असे की असा संक्षेप करताना लेखकाची परवानगी (घेतली) असेल तर हा आक्षेप घेता येऊ नये. एकतर वल्ली म्हणतात त्याप्रमाणे खिशाचा विचार, दुसरी गोष्ट अनेकदा अनेक मंडळी केवळ आकार (व किंमत) बघून पटकन (वाचकासाठी) नव्या लेखकाची पुस्तके घेत नाहीत, त्यापेक्षा त्यांना ह्या संक्षिप्त आवृत्त्यांमुळे त्या त्या लेखकाच्या पुस्तकांच्या वाचनाची सुरूवात करता येते. मग तो लेखक/शैली आवडली की मुळ पुस्तक घेतले जाते.

मात्र हा संक्षेप मुळ लेखकानेच केला तर अधिक आवडेल, नपेक्षा, मुळ लेखकाची परवानगी मात्र घेतलीच पाहीजे असे वाटते.

सागरच्या भावना मी समजू शकतो व वाचक म्हणून मी तरी संक्षिप्त पुस्तके फेकून मूळ पुस्तकच वाचण्यासाठी निवडेन.

तरीही, इंग्रजीकडे नजर टाकली तर असे दिसते की अशा संक्षिप्त केलेल्या पुस्तकांची देखील समाजाला गरज आहे.
१. आपापल्या बालपणाची आठवण केली तर आढळेल की आपणही अशी अनेकानेक संक्षिप्त पुस्तके एके काळी वाचलेली आहेत. इंग्रजीत बहुतेक "क्लासिक" समजली जाणारी पुस्तके अशा स्वरूपात मुलांसाठी उपलब्ध असतात व त्याना चांगला खपही असावा. आणि तो संक्षेप लेखकाने नव्हे तर अन्यच कोणीतरी (पण सक्षम) व्यक्तीने केलेला असतो.
२. "रीडर्स डायजेस्ट" च्या वाचकाना त्यातील कंडेस्ड पुस्तके निश्चितच आवडतात असे वाटते - इतकी की नंतर तशी संक्षिप्त पुस्तके टिकाऊ बांधणीमध्ये विकली जातात व वाचलीही जातात. मीही वाचली आहेत.
३. आपल्याकडचेच उदाहरण घ्यायचे तर दुसर्‍या भाषेतून (मुख्यतः इंग्रजी व संस्कृत) मराठीत आणली जाणारी भाषांतरित पुस्तके बहुधा याच स्वरूपाची असतात व ते कित्येकदा वाचकाना कळतही नाही. अर्थात बहुधा ती मुलांसाठीच असतात हे नाकारता येणार नाही. याची सुविख्यात उदाहरणे म्हणजे अरेबियन नाइट्स व पंचतंत्र. आपण लहानपणी काय वाचले होते ते मोठेपणी या पुस्तकांच्या (मुळाशी नव्हे पण) असंक्षिप्त रूपाशी ताडून पाहिले तर धक्के बसतात हा माझा अनुभव आहे - जिवंत दाखला हवा असेल तर माकडाने पाचर काढून टाकल्यावर नक्की काय झाले ते मुळातून वाचा.

सर्व अनुभवांनंतर मी मूळ किंवा असंक्षिप्त पुस्तकच पसंत करतो/करेन हे पुन्हा म्हणतो, कारण त्यातील झटका संक्षिप्त रूपात मिळणे कठीण. पण हाही विचार करावा की मूळ पुस्तक आपल्याला येत असलेल्या ३ भांषांपेक्षा ४थ्या भाषेतले असेल तर किंवा अत्यंत जुनाट इंग्रजीतले असेल तर आपण काय करू.
अजूनही शेक्सपिअरची मूळ नाटके व लॅम्ब्ने केलेले त्यांचे कथानुवाद यापैकी सामान्य वाचक हातात चटकन काय घेईल?

तेव्हा संक्षिप्त रूपानाही त्यांची एक जागा आहे याची एका बाजूला नोंद असलेली बरी.
- दिगम्भा

सागर,
आपण एखादं पुस्तक खरेदी करताना,ऑर्डर देताना आपल्याला त्या पुस्तकाचं प्रकाशन गृह माहीत असतं. मग तुझ्याबाबतीत नेमकं काय झालंय? तू पुस्तक खरेदी करताना तुला मूळ पुस्तका विषयी माहीती नव्हती का? होती तर हे पुस्तक उचललंच कसं?
स्वराज्याची स्थापना 'वरदा बुक्स'चं आहे ना? मग त्याशिवायच कोणत्याही प्रकाशन गृहाचं हेच पुस्तक घेताना शंका नाही का आली? का हा संक्षेप प्रकार 'वरदा'वाल्यांनी केलाय? तुझ्या वरच्या लिखाणातून नेमकं काय झालंय कळत नाहीये. तसं नसेल तर तू हा प्रकार 'वरदा'वाल्यांना कळवू शकतोस. ते काहीतरी कारवाई नक्कीच करतील.

"...इंग्रजीकडे नजर टाकली तर असे दिसते की अशा संक्षिप्त केलेल्या पुस्तकांची देखील समाजाला गरज आहे...."

श्री.दिगन्भा यांच्या या मताशी सहमती व्यक्त करीत असताना हेही मी म्हणतो की, इंग्रजी साहित्यातील दिग्गजांच्या जगभर गाजत असलेल्या (शेकडो वर्षापासूनच्या...) कलाकृती समाजातील सर्वत थरातील वाचकांना समजाव्यात हा हेतू Abridged Version काढण्यामागे होताच पण त्याहीपेक्षा भारतातील विविध विद्यापीठातून 'क्रमिक' पुस्तकांतर्गत या कादंबर्‍या अभ्यासक्रमासाठी नेमस्त करताना त्यांच्या पूर्ण अवतारापेक्षा संक्षिप्त रूप देणेच आवश्यक आहे असे त्या काळातील शिक्षणतज्ज्ञांनी ठरविले होते. (अर्थात हे फक्त आपल्याच देशात झाले असे नसून इंग्रजी वाङ्मयाचे माहेरघर इंग्लंडमध्येच ही प्रथा त्याही अगोदर सुरू झालीच होती). त्या काळातील 'मॅट्रिक' च्या विद्यार्थ्याला वा एफ.वाय.च्या वर्गात शिकत असलेल्या कॉलेजकुमाराला चार्ल्स डिकन्सची जगभर गाजलेली 'अ टेल ऑफ टू सिटीज्' ही कादंबरी अभ्यासण्यासाठी ती पूर्ण रूपात देण्याचे काहीच कारण नव्हते, कारण ती पूर्णरूपात 'पचने' फारच कठीण काम होते (आजही हेच मत कायम आहे). पण अतिशय सुंदररित्या केलेले या कादंबरीचे Abridged version १०० मार्कासाठी म्हणून का होईना विद्यार्थ्यांनी मनापासून अभ्यासले आणि त्या दरम्यान सिडने कार्टन आणि चार्ल्स डार्नी या व्यक्तिरेखांच्या प्रेमातच ते पडल्याने तिथेच त्यानी मनी निश्चय केला की पुढील आयुष्यात वाचनाची आवड वाढवायची आणि डिकन्स पूर्ण रूपात वाचायचा. वाङ्मय वृद्धीसाठी इथे संक्षिप्त आवृत्तीचा चांगला उपयोग झाला असे म्हटले पाहिजे. हे का झाले? तर मूळ प्रकाशकांनी ज्यांच्याकडून ते संक्षिप्त रूप करवून घेतले ते देखील या क्षेत्रातील नावाजलेली मंडळीच होती.

अभ्यासक्रमासाठीबाबतचा मुद्दा जरी बाजूला ठेवला तरी इंग्लंड आणि कित्येक युरोपिअन देशात अगदी सातवी आठवीमध्ये शिक्षण घेत असलेल्या मुलांना त्याच वयात 'ग्रेट क्लासिक्स' ची ओळख व्हावी यासाठी अशा अब्रिज्ड व्हर्शनचे महत्व वाढलेले होते असे प्रकाशनाचा इतिहास सांगतो. शाळा नव्हे तर आईवडीलच आपल्या पाल्यांना अशा कादंबर्‍यांची संक्षिप्त रूपे आणून देत आणि त्यांच्यासमवेत कथानकावर चर्चाही करत. मूळ कादंबर्‍यांतील काही प्रसंगी वाटणारी बोजड भाषा, द्विरूक्ती, पात्रांची गर्दी, क्रूरता, हिंसाचार तसेच सर्वात महत्वाचे म्हणजे स्त्री-पुरुष संदर्भातील वर्णने गाळून सुटसुटीत भाषा रचनेत आणली गेलेली ही संक्षिप्त रूपे मूळ कलाकृतीसारखीच तिथल्या समाजजीवनाचा हिस्सा बनली होती. 'गलिव्हर्स ट्रॅव्हल्स, रॉबिन्स्न क्रुसो, ला मिझरेबल, ग्रेट एक्स्पेक्टेशन, सेन्स अ‍ॅन्ड सेन्सिबिलिटी, ऑलिव्हर ट्विस्ट्, टॉम सॉयर...' आदी आणि तत्सम कादंबर्‍या जितक्या थोरांच्यात लोकप्रिय झाल्या तितक्याच त्या बालचमूतही झाल्या आणि त्यातून निर्माण झाली त्यांच्यातील अधिक वाचनाची भूक...जी त्यानी पुढे युवा अवस्थेत पूर्ण केली...केली असणारच.

पण तसा प्रयोग इथे 'मराठी' भाषेत त्या दृष्टीने केलेला आहे का? हा खरा तर प्रश्न आहे. 'रीडर्स डायजेस्ट' सारखे मॅगेझिन इथे रूजू शकले नाही त्याला कारणही 'अभिजात साहित्य हे संक्षिप्त स्वरूपात द्यावे...' अशी वृत्ती ना लेखकात होती ना प्रकाशन संस्थेत.....त्यामुळे आता जो ट्रेन्ड इथे वसत आहे त्यामागील (सत्य....) कारणमीमांसा पाहिली पाहिजे असे वाटते. तरीही अशा संक्षिप्त आवृत्त्यामुळे जर आता शाळेत शिक्षण घेत असलेल्या नामा-गणा-तुक्याच्या मनात मूळ कादंबरी पूर्ण स्वरूपात आपण कधीतरी वाचली पाहिजे असा विचार डोकावला तरी संक्षिप्त आवृत्तीचे स्वागत करू.....पण असे होईल?

इन्द्रा