पु. वि. वर स्वागत!
सुरेख परिचय आहे! पुस्तक वाचायच्या यादीत अ‍ॅडवत आहे :)

पुस्तक घेतलेले आहेच यथावकाश वाचेनच.

दिवसाची सुरुवातच इतक्या सुरेख लेखाच्या वाचनाने व्हावी यापेक्षा अन्य आनंद नाही. पुस्तकविश्ववर 'मणिकर्णिका' यांचे मनःपूर्वक स्वागत. लेखातील भाषा स्पष्टच संकेत देते की तुमचे वाचन किती अफाट आणि विविध आहे. केवळ 'आवरण' चे हे परिक्षण नसून त्या निमित्ताने धर्म, धर्मग्रंथ, चालिरिती, लेखकाचा कल, समाजदर्शन, व्यावसायिक तेढ, आदी अनेक बाबी यावर तुमचे स्वतःचे असे जे मत आहे त्याची प्रचिती वाक्यावाक्याला येते. म्हणून अमुक एक पुस्तक आवडले एवढ्यासाठीच त्याचा परिचय न देता त्या अनुषंगाने काही खटकलेल्या बाबीदेखील तितक्याच थेटपणे देणेही अगत्याचे असते ही बाब तुमच्या लिखाणाने अधिक ठळक केली आहे.

"...इतिहासाकडून मिळवण्याइतकंच, त्याच्याकडून सोडवून घेणं हे परिपक्वतेचं द्योतक आहे. ..." भैराप्पांच्या या वाक्यात फार गहन असा अर्थ दडला आहे आणि तो मानला तर कालच्या 'अ' च्या महानतेच्या नावाखाली आजच्या शेंगदाण्याएवढ्या 'ब' ने आदळापट करून 'क' ला चिरडून टाकण्याचा प्रयत्न करणे हा प्रकार निदान काही प्रमाणात कमी होईल. [दुर्दैवाने आमच्यातील संधीसाधू राजकारण्यांना नेमके हेच नकोसे झाल्ये...असो, हा एक वेगळा विषय आहे, जो पु.वि.च्या मार्गदर्शक तत्वात बसू शकत नाही.]

"आवरण" ही वाचनखूण म्हणून ठेवत आहे. इथले सर्वच वाचनप्रेमी या कलाकृतीचा वाचन आनंद घेतील यात संदेह नाही.

इन्द्रा

सर्वप्रथम पुस्तकविश्व वर स्वागत,
आवरण अशातच वाचल्यामुळे अजुन मनातुन त्याचा इम्पॅक्ट अजुन पुसला गेलेला नाही.मला या पुस्तकाने तर भारावुन टाकले असे नक्कीच म्हणता येईल. पुस्तकाच्या विषयापेक्षा लेखकाने केलेली मांडणी त्याने उभे केलेले कॅरेक्टर्स हे खासच म्हणावे लागतील. त्यात वर परिचयात उल्लेखलेले रझिया आणि तिच्या वडिलांमधिल संवादाच्या वाक्यासारखी वाक्ये हे कादंबरीचे षिशिष्टे म्हणावी लागतील.

परिचयातली काही वाक्ये निश्चितच खटकली. पण एकुणच एका सुंदर पुस्तकाचा परिचय करुन दिल्या बद्दल धन्यवाद.

अजुन एक हा लेख जालावर http://shabd-pat.blogspot.com/2010/10/blog-post.html इथे सापडला. या आपणच का????

आवरण कादंबरी वाचली आहे.

त्यात आलेले अनेक संदर्भ आणि घटना आधीच माहिती असल्याने फार आश्चर्याचा धक्का बसला नाही. कॉग्रेसप्रणीत मुस्लिम तुष्टीकरणाच्या नितीची अगदी व्यवस्थित माहिती असल्याने भैरप्पांच्या भुमिकेबद्दल आश्चर्य नाही. उलट एक कौतुक आहे. कादंबरी वाचल्यावर जे संदर्भ मला माहित नव्हते ते मी शक्य तेवढे तपासले. कुठेही चूक आढळली नाही.

आवरण कादंबरी जरुर वाचा अशी माझी शिफारस आहे त्याचबरोबर जमल्यास त्यातील संदर्भातील पुस्तकांचे पण वाचन करा.

वरती दिलेल्या परिचयातल्या काही वाक्यांबद्दल आक्षेप आहे. दुसरी बाजु नीट न तपासता अशी वाक्ये यावीत याचे वाईट वाटले. असो. त्यावर चर्चा करण्याचे हे स्थळ नव्हे.

छान परिचय मणि. अक्षरधाराच्या पुण्याच्या प्रदर्शनात आवरण घेतली होती. जेव्हा वाचायला घेतली तेह्वा झपाट्याने वाचून काढली. अतिशय सुरेख कादंबरी आहे, कादंबरीत लक्ष्मी जे संदर्भ शोधत जाते, त्यावर लिहिण्यासाठी स्वतः लेखक, भैरप्पांनी किती वाचन केले असेल, किती पुस्तकांचा धांडोळा घेतला ह्याचा विचार मनात येऊन अतिशय थक्क व्हायला झालं होतं.

स्पष्टपणे आणि निर्भयपणे इतिहासाबद्दल मांडलेली मते, तो कसा बदलला जातो, का बदलला जातो, त्यासाठी घडली जाणारी राजकारणे आणि वस्तुतः प्रोफेसरांसारखी मुळात बांडगुळाप्रमाणे असलेली व्यक्तीरेखा, त्यांची स्वतःचा फायदा आणि नाव करुन घेण्याची प्रवृत्ती आणि इतरांच्या स्तुतीपाठक प्रवृत्तींमुळे अशा काडीचीही किंम्मत द्यायची गरज नसलेल्या लोकांचा फायदा कसा होतो, व शेवटी ते खर्‍या इतिहासालाच कसे मारक ठरु शकते, हे फार प्रभावीपणे मांडलेले आहे. ल़क्ष्मीची व्यक्तीरेखा फार आवडली.

इतक्या स्पष्ट लिखाणाला आणि लेखकाला सलाम. प्रवाहाविरुद्ध आणि मुख्य म्हणजे सो कॉल्ड लोकप्रियतेविरुद्ध जायचे धैर्य फार थोड्यांमधे.

मणि, छान लिहिलेस. तुला पुविवर पाहून आनंद झाला :)

मणिकर्णिका,

पहिल्यावहिल्या लेखानेच तुम्ही पुवि वर एकदम दमदार प्रवेश केला आहे याबद्दल तुमचे अभिनंदन :)

आवरण अलिकडेच मी विकत घेतली आहे. तुमच्या परिचयामुळे लवकरच वाचेन आता
भैरप्पांच्या पुस्तकांचा मला मोह पडला तो 'पर्व' वाचून. पर्व मध्ये जे परंपरागत रुढींना तडा देणारे स्फोटक वातावरण भैरप्पांनी निर्माण केले आहे तसेच आवरणमध्ये असेल याची खात्री तुमच्या 'आवरण' वरच्या या पुस्तक परिचयावरुन पटली.

पुस्तकविश्ववर माझ्याकडूनही तुमचे मनापासून स्वागत आहे :)

धन्यवाद,
~सागर

पुविवर स्वागत. :)
सुरेख परिचय. पुस्तक वाचायच्या यादीत टाकले आहे.

इथे कधि आलीस??
लेख छानच आहे!! बाकिच्या धाग्यांवरहि तुझी टिप्पणी अपेक्षित आहे!!

मी या विकांताला या पुस्तकाचा परिचय लिहिणार होतेच, त्या आधी तुम्हीच इथे तो प्रकाशित केल्याबद्दल धन्यवाद.
मी काही वर्षांपूर्वी भैरप्पांची सर्वात आधी 'जा ओलांडूनी-दाटू' वाचली होती. ती वाचतानाच त्यांच्या लेखनातलं वेगळेपण जाणवलं होतं. गेल्या आठवड्यात 'आवरण' आणि 'वंशवृक्ष'ही वाचून झाल्या. एकाच लेखकाची तीन वेगवेगळ्या विषयांवरची पुस्तके वाचल्यानंतर त्या लेखकाविषयी आणि पुस्तकांविषयीही माझं मत आणखीच चांगलं बनलं आहे.

पुस्तकाबद्दल माझं मतः हिंदू-मुस्लिम दंगे आपल्या देशात कमी नाहीत. बाबरी मशिदीच्या पाडावानंतर तर त्यांनी अधिकच तीव्र रूप धारण केलंय. या मंदिर-मशिदींच्या ठिकाणी मूळ वास्तू नक्की कोणती होती हा अनंतकाळापासून चालत आलेला आणि अजूनही तग धरून असलेला वादग्रस्त मुद्दा आहे. या मुद्यांचा आपल्या तशाकथित हिंदुत्ववादी आणि धर्मनिरपेक्ष, दोन्ही प्रकारचे राजकारणी वापर करत आहेत. भैरप्पांनी या अतिशय संवेदनशील असलेल्या गोष्टीवर संशोधन करून त्याचं फलित या पुस्तकरूपाने वाचकांसमोर मांडलं आहे.
इतिहास हा तसा कंटाळवाणा विषय. त्याला रंजक बनवण्यासाठी तो एका कथानकातून मांडला आहे. लक्ष्मी, ही स्वतंत्र विचारांची स्त्री आहे. तिने वडिलांच्या इच्छेविरूद्ध मुस्लिम मुलाशी लग्न केलंय. प्रोफेसर शास्त्री म्हणतात म्हणून, आणि नवरा 'हा केवळ उपचार आहे' असं सांगतो म्हणून फक्त ती धर्म बदलते. दोन्ही धर्मांकडे ती तितक्याच तटस्थपणे पाहते आणि म्हणूनच त्या-त्या धर्मातील विसंगती तिला खटकतात. बाकी कथानक पुन्हा एकदा लिहिण्यात अर्थ नाही. परंतु तितल्या पात्रांविषयी लिहिल्याशिवाय प्रतिसाद पूर्ण होऊच शकणार नाही.
कादंबरीतलं प्रत्येक पात्र अगदी व्यवस्थितपणे खुललं आहे. एकही त्यात नसतं तरी चाललं असतं असं वाटत नाही. प्रोफेसर शास्त्रींचा दांभिकपाणा, नवर्‍याचा अप्पलपोटेपणा, मुलाची धर्मांधता, बाबांचा आधीचा मानीपणा आणि नंतर 'मुलगी असं का वागली असावी' याचा शोध, सगळं अगदी सही सही चितारलं गेलंय. कुणीही आपल्या व्यक्तिरेखेपासून तसूभरही ढळत नाही. त्यामुळे लक्ष्मीचं पुन्हा हिंदू पद्धती अंगिकारणं खोटं किंवा तोंडदेखलं वाटत नाही. राजकारण्यांचा दुष्टपणाही तितकाच नजरेत भरतो आणि इतिहास कसा बदलला जात असावा हेही त्यातून समोर येतं. हे सगळं लिहित असतानाही भाषेत एक प्रकारचा संयतपणा आहे. ना कुठे कुठल्या जाती-धर्माचं स्फुल्लिंग चेतवणारं वाक्य येतं, आणि ना कुठे रक्त सळसळवणारं. अपवाद काही एकदोन प्रसंगाचाच असावा. एक म्हणजे शेवटी जिथे लक्ष्मी पहिल्या कॉन्फरन्समध्ये प्रोफेसरांविरूद्ध बोलते, तिथेच काय ती थोडीशी आक्रमक वाटते तीही आक्रमक भाषेशिवाय. आणि दुसरा प्रसंग म्हणजे त्या खोजाच्या खच्चीकरणाचा. तो प्रसंग रक्तबंबाळ शब्दांशिवाय अंगावर अगदी काटा आणतो.
एकूणात पुस्तक कोणताही आक्रस्ताळेपणा न करता सत्य समोर आणण्यात यशस्वी ठरले आहे हे माझे मत!!!

आता वरील परिचया काही खटकलेल्या मुद्यांबद्दलः
[कदाचित माझी विचारसरणी लेखिकेपेक्षा वेगळी असण्याचाही तो परिणाम असू शकेल. स्पष्टोक्तीबद्दल क्षमस्व, पण मला हा परिचय काहीसा पूर्वग्रहदूषित वाटला. ]
१. संदर्भसूची: हा मुद्दा काहीसा पटण्यासारखा आणि काहीसा न पटण्यासारखाही. मी आता पुन्हा ती संदर्भसूची चाळून पाहिली. त्यांचे काही संदर्भ जरी शौरीं-गोयलसारख्यांचे आहेत- अगदी कादंबरीचा मुख्य विषय असलेल्या काशीविश्वेश्वर मंदिराबद्दलचे संदर्भ शौरींचे आहेत-तरी हेच ते सगळे संदर्भ नाहीत. बरेचसे संदर्भ मुस्लिम-मुघल राजांच्या बखरकारसदृश्य व्यक्तींनी लिहिलेल्या ग्रंथांचे अथवा त्यांच्या भाषांतरित बाडांचे आहेत. प्रेषित-प्रवादींबद्दलची माहिती ज्या ग्रंथातून घेतली आहे, त्या ग्रंथाला सगळ्या मुस्लिम राष्ट्रांनी उत्तम म्हणून गौरवलेलं आहे, म्हणजेच तो त्या लोकांना मान्य आहे. भारतीय भाषांत असं संशोधनात्मक फारसं साहित्य येत नाही[चूभू देघे]. अशा वेळेस माहिती चुकीची असेल तर कुणी इतकं संदर्भसूचीसह तेही अगदी पुस्तक, आवृत्ती, प्रकाशक, प्रकाशकाचा पत्ता इतकं डिटेल्स देत बसणार नाही.

संपूर्ण पुस्तकात ’ हा बघ पुरावा, आहे की नाही सत्य??’ असा रोकडा सवाल आणि जवाब (जर पुरावा असेल तर अर्थात! नाहीतर आक्रस्ताळेपणा) अशा अभिनिवेषातले जाबसाल आहेत.

आक्रस्ताळेपणा या शब्दाला साजेसं, निदान मला तरी पुस्तकात एकही वाक्य दिसलं नाही, तेव्हा तो मुद्दा बाजूस सारून, राहिलेल्या वाक्याप्रमाणे लिहिलं नसतं, तर कादंबरीतील लक्ष्मीच्या पुस्तकाचं जे झालं, तेच 'आवरण'चं झालं असतं!!!

३. आपल्या सोयीची तेव्हढी सत्यं इतिहासातून उचलण्याचा आणखी एक प्रकार इथे जाणवला.
या वाक्याचा संदर्भ काही कळाला नाही. या पुस्तकात मांडलेली सत्यं: टिपूचं आजवर समोर न आलेलं रूप, मुस्लिम राजांची धर्मांधता आणि जुलुमीपणा,अकबरासारखे राजे सहिष्णू असल्याने त्यांच्या दृष्टीने वाईट तर औरंगजेबासारखे कट्टर असल्याने चांगले, मंदिरं पाडून त्या ठिकाणी मशिदी उभ्या करतानाची त्यांनी लिहिलेली टिपणं. हे सगळं मुस्लिम बखरकारांनी रंगवलेल्या त्यांच्या राजांच्या चरित्रांतूनच आलं असल्याने त्याला भैरप्पा जबाबदार आहेत असं मला वाटत नाही.

असो. वाचनीय आणि संग्रहणीय पुस्तक हा या प्रतिसादाचा सारांश. :-)

हा परिचय पूर्वग्रहदूषित म्हणजे मला भैरप्पा किंवा ते ज्या संघटनेच्या व्यासपीठावरुन बोलतात त्या आर. एस.एस बद्दल आकस आहे असे म्हणणे होईल जे खरं नाही.

माझं मत काहीसं असंच झालंय. मला परिचय वाचताना पुस्तक तर आवडले पण भैरप्पांची मतं पटत नाहीत असं वाटलं. जर ते तसं नसेल तर माझं झालेलं मत चुकीचं आहे. पण असे पूर्वग्रह होतात आणि मीही त्याला अपवाद नाही. मागे 'नवीन काय वाचताय' मध्ये मी 'राजा रविवर्मा' बद्दल लिहिलं होतं. मला ते वाचताना देसाईंच्या लेखनशैलीची माधवी देसाईंनी केलेली चिरफाडच सतत आठवत राहिली आणि ती वर्णनं माझ्या मनापर्यंत पोचली नाहीत. त्यामुळं त्यांच्या इतर पुस्तकांइतकं हे पुस्तक नाही आवडलं. नंतर इतरांचे अभिप्राय ऐकले-वाचले तेव्हा त्यांनाही पुस्तक न आवडल्याचं कळालं तेव्हा मग जरा बरं वाटलं.

प्रत्येकाची विचारसरणी वेगळी, दृष्टी-बुद्धीवर झालेले संस्कार वेगळे, राजकीय मतप्रवाहांबद्दलची स्वतःची वाचून-ऐकून बनवलेली मतं वेगळी. त्यामुळे अपल्यापैकी प्रत्येकाने आवरणचा परिचय लिहायचा तर भैरप्पांच्या लिखाणाच्या हातोटीबद्दलचा आदर हा मुद्दा सगळीकडे सारखा राहिल, बाकी गोष्टी बदलतील.

याबद्दल सहमत. बाकी, असहमतीबद्दल लिहायचं तर ते मी इथं लिहिले आहे, आणि सगळ्यांनी इथंच लिहावं. तरच चर्चा होऊ शकेल. वरती अवलिया आणि निखिल यांनीही त्यांना काही खटकले आहे असं लिहिलंय, तर नक्की काय खटकलं तेही येऊद्यात. पुस्तक ज्यांनी वाचलं आहे, त्यांचीही सविस्तर मते यावीत.

अवरण वाचायला. सार्थ, वंशवृक्ष वगैरे वाचल्यानंतर कुतूहल होतेच. दीडशेची बिब्लीओग्राफी म्हणजे अचाटच आहे.

धन्यवाद

पुस्तक एकांगी आणि काहीसे प्रचारकी असावे अशी शंका येते आहे. म्हणून काही प्रश्नः

1. धर्मांतर केलेल्या सर्व मुसलमान व्यक्तिरेखांना छळच सोसावा लागतो का?
2. जन्मापासून मुसलमान असणार्‍या सर्व व्यक्तिरेखा कट्टर धर्मांधच असतात का?
3. पुस्तकातील सर्व तथाकथित (उदारमतवादी) सेक्युलर हे बेगडी दिसतात का?

सुरेख परिचय, इतक्या छान पुस्तकाची ओळख करुन दिल्याबद्दल अनेक धन्यवाद.
आपली मते आपण स्पष्टपणे मांडली आहेत, नीट कळली. वर निखिल म्हणतो तसेच सगळ्या मतांशी सहमती नाहीच, पुस्तक विकत घ्यायला जावे म्हणतोय.

मित्रांनो, पुण्यात पाथ फाईंडर मधे हे मिळेल का ?

ती सत्यकथेवर आधारीत आहे असं भैरप्पा कादंबरीत कुठेही सुचवत नाहीयेत. याचा अर्थ रझिया,आमीर, प्रोफेसर शास्त्री सारखी माणसं नाहीतच असं नव्हे तर ती होती/नव्हती किंवा असूही/नसूही 'शकतील' हे कळावं.
कादंबरीत घडलंय ते तसंच्या तसं घडलंय समजायची गरज नसली तरी घडू शकतं या शक्यतेला जागा असावी.
ही प्रातिनिधिक कहाणी आहे, भैरप्पांच्या दृष्टीकोनातून मांडलेली. त्यामुळे त्यातली पात्रं, कहाणी 'वैश्विक'सत्यं आहेत असंही समजायची गरज नाही.

कादंबरीत एकांगीपणा किंवा प्रचार असायला ती सत्यघटनेवर आधारित असण्याची गरज नाही. 'प्रातिनिधिक' आणि 'भैरप्पांच्या दृष्टिकोनातून' हे शब्द महत्त्वाचे आहेत. या धाग्याबाहेरही कादंबरी वाचलेले काहीजण आढळले. त्यांच्या कादंबरीविषयीच्या वक्तव्यावरूनही असं वाटलं की कादंबरीतली पात्रांची योजना ही विशिष्ट विचारसरणीचा पुरस्कार करणारी आहे. म्हणून हे प्रश्न विचारावेसे वाटले. माझ्या सर्व प्रश्नांना तुमचं उत्तर 'नाही' असं आहे. त्यामुळे कादंबरीतली तशी (म्हणजे ज्यांयोगे माझ्या प्रश्नांचं उत्तर 'नाही' असं देता येईल) काही पात्रं, त्यांचे विचार, त्या अनुषंगाने कादंबरीत घडणार्‍या घटना यांविषयी थोडं अधिक सांगितलंत तर मदत होईल. धन्यवाद.

लेखापेक्षा प्रतिसाद मोठा असं होऊ नये, असं म्हणतात. झालं असल्यास माफी असावी.
फसलेली कादंबरी. म्हणजे कादंबरी हा फॉर्म म्हणून फसलेले पुस्तक असा अर्थ नाही या म्हणण्याचा. कथावस्तू म्हणून फसलेली रचना (त्यामुळे फसलेली कादंबरी).
वर काहींनी कादंबरीतील व्यक्तिरेखा पक्क्या बांधलेल्या आहेत, असं म्हटलं आहे. मी असहमत. सुरवात रझिया - लक्ष्मीपासून. नंतर क्रम आमीरचा. पुढे लक्ष्मीचे वडील, मग प्रोफेसर शास्त्री, लक्ष्मी-रझिया आणि आमीरचा मुलगा नाझीर. इतिहासाच्या संदर्भात काही मांडणी करू पाहणाऱ्या कादंबरीतील या प्रमुख व्यक्तीरेखा भुसभुशीत आहेत. ना इकडच्या ना तिकडच्या. आधुनिकतेचा दावा करणारे दोघे धर्मांतराचा निर्णयही घेऊ शकतात काय, गांधीवादी म्हणून चितारलेले व्यक्तीमत्व केवळ इस्लामी राजवटीसंदर्भातील संशोधनातूनच पुढे येते काय, पद्मविभूषण पदापर्यंत पोचलेला प्रोफेसर कुणालाही न कळता केवळ भंपकपणा किंवा लबाडी करून मोठा होतो काय, पेट्रोलियममध्ये एम.एस. केलेला मुलगा अल्लाने सौदीच्या भूमीत पेट्रोल ठेवले म्हणतो काय किंवा असेच सारे काही... तद्दन भुसभुशीत व्यक्तीरेखा. या व्यक्तिरेखांमधील हे कच्चे दुवे आहेत तरी का, हे काही कादंबरीतून कधीही कळत नाही. निदान त्यातून या अशा पोकळ व्यक्तीरेखा आहेत हे तरी कळले असते. पण ते कळत नाही. म्हणून त्या भुसभुशीत ठरतात आणि त्यांच्यासंदर्भात जे घडते ते पटत नाही. म्हणजे, जे घडतेय ते वास्तववादी नसेल हेही ठीक; पण त्यातील कल्पनारम्यताही इतकी भुसभुशीत होतेय की नाहीच पटत. म्हणून कथानक, म्हणूनच कादंबरी फसते.
व्यक्तिरेखा कशा असाव्यात हा लेखकाच्या स्वातंत्र्याचा भाग आहे. पण त्याविषयी वाचक म्हणून माझी मते असू शकतात. पण...
इस्लामी धर्मांधता हा लिहिण्याचा विषय जरूर आहे. तो कांदबरीसारख्या (कादंबरीच कशाला, नाटक लिहा, कथा लिहा, एकांकिका लिहा) आकृतीबंधातून मांडला जावा हा अधिकार आहे. त्याच अधिकारानं एखादी व्यक्ती हिंदू धर्मांधता याविषयी लिहू शकतेच. तेच ख्रिश्चन आणि ज्यू यांच्याबाबत होईल. भैरप्पांनी कादंबरीत गुंतवलेले संदर्भ (दीडशे की एकशेपस्तीस?) असा एक मुद्दा वर आला आहे. जे संदर्भ आले आहेत, ते या कादंबरीच्या संहितेचा भाग म्हणून आले आहेत. कादंबरीच्या संहितेच्या पलीकडे त्यांची मांडणी केलेली नाही. इथेच खेळी आहे. संहितेत मांडलेले संदर्भ हे भैरप्पांनी कादंबरीत उभ्या केलेल्या कादंबरीलेखकाने, म्हणजेच लक्ष्मी-रझियाने (किंवा तिच्या पित्याने), गोळा करून मांडलेले संदर्भ आहेत. ते तिनं केलेल्या वाचनाच्या एकचतुर्थांश असल्याचा कादंबरीतच दावा आहे आणि ती यादी पुढेही पूर्ण होत राहणार आहे, असे कादंबरी सांगते आणि इथेच विषय संपतो! त्या व्यक्तीरेखेच्या अभ्यासाची ती मर्यादा, किंवा तितकीच तिची व्याप्ती, आहे. त्यामुळे त्या तशा मर्यादित अभ्यासातून आलेल्या कथावस्तूला उगा महत्त्व देण्याचे कारण नाही. हे संदर्भ असे मांडण्यामागे खेळी काय आहे? असे संदर्भ कादंबरीत पेरून दिले की त्यातील कथावस्तूचे वजन वाढते? नाही. संदर्भ दिले, यादी केली याने भारावून जाण्याचे कारण नाही. इस्लामी राजवटींच्यासंदर्भात अभ्यासाचा दावा करताना दीडशे ही संख्या दर्यामें खसखस आहे (हे या चतुर लेखकाला ठाऊक असावे, म्हणूनच तर या यादीला एकूण वाचनाच्या एकचतुर्थांश म्हणून ठेवले असावे). पण त्या संख्येचाही प्रभाव पडू शकतो. तितक्यांपर्यंत आपल्याला जे पोचवायचे आहे ते पोचवता येतेच, हे भैरप्पांना नक्कीच ठाऊक आहे. 'प्रोफेसर शास्त्री' चितारताना ती माहिती त्यांच्याकडे असावी हे दिसतेच. हे सारे संदर्भ कादंबरीच्या संहितेबाहेर ठेवले असते तर? तर मात्र, बरीच टीका खुद्द भैरप्पांच्या क्षमतेसंदर्भातही करता येते (कारण मणिकर्णिका यांनी या लेखात या संदर्भांच्या गुणवत्तेविषयी मांडलेले काही मुद्देही आहेतच). आत्ता ती संधी नाही. आता या लेखाच्या लेखिका म्हणतात, तशी पळवाट आहे. एरवी, ते संदर्भ कादंबरीच्या बाहेर आले असते तर भैरप्पांना कादंबरी लिहिण्याची गरज नव्हती. थेट इतिहासाच्या मांडणीच्या स्वरूपात त्यांना ते लिहिता आलं असतंच. पण मग तिथं त्या पद्धतीच्या छाननीलाही सामोरं जावं लागलं असतं. आता तो धोका तितका नाही.
भैरप्पा लेखक म्हणून मोठे आहेत, ही प्रतिमा 'वंशवृक्ष'मुळं निर्माण झाली होती. 'सार्थ', 'पर्व', 'काठ'मध्येही तसं जाणवलं होतं (तिथंही काही गोष्टी अशा इकडं-तिकडं असल्या तरी त्या इतक्या कमी आहेत की राहून गेल्या प्रकारात मोडता येतात). पण...
भैरप्पांबाबत फसणाऱ्या व्यक्तिरेखेचा अनुभव 'मंद्र'च्या वेळेसही आला होता. या दोन्ही अनुभवांतून असं वाटतंय की हा माणूस आता का लिहितोय? त्यानं थांबावं. 'वंशवृक्ष'च पुरेसं आहे. पण...
या कादंबरीतच पाच-सात ठिकाणी एका अर्थानं येणारं एक वाक्य मुद्दाम लिहितो (सर्वांनी कादंबरी वाचा, पण ही आपापली मते असल्याने),

वाद घालण्यात अर्थ नाही.

पुस्तक वाचलं आणि स्पष्ट सांगायचं तर नाही आवडलं. लेखकाला जी माहिती आहे ती देण्यासाठी जर कादंबरीचा फॉर्म पकडायचा आहे तर ती एक कांदंबरीच असली पाहिजे असे वाटते. इथे मात्र स्वतःकडे असलेली माहिती वाचकांसमोर ठेवताना त्याभोवती कथेचे 'आवरण' घातले आहे. माहिती कथेला पोषक/सहज अशी न येता बर्‍याचदा कृत्रिमपणे येते.
एकाही पात्राने माझ्या मनाची तरी पकड घेतली नाही. एखाद्या पात्राची योजना करावी लागणे, प्रत्येक प्रकारच्या लोकांचे प्रतिनिधित्त्व 'योजणे' या तोलून मापून उभ्या केलेल्या कथेला तितपतच जीव आहे

दुसरे असे की पुस्तक एकांगी तर वाटलेच पण त्याच बरोबर जरा रटाळ/एकसुरी, काहिश्या बालिश मतांनी बनलेले वाटले.

तिसरे असे की हे पुस्तक काहि नवी माहिती देते का? तर नाही! याहून कितीतर सुंदर शब्दांमधे हीच माहिती, अत्यंत चित्रदर्शी वर्णन सावरकरांच्या 'सहा सोनेरी पाने' मधे कित्येक दशके आधीच आलेली आहे. (म्हणजे यांनी पुन्हा लिहु नये असे नाही पण मुखपृष्ठावर भारतीय डा विंची कोड म्हणताना नवी/धक्कादायक माहिती नसावी याची गंमत वाटाली)

असो.. लेखकाच्या वाचन व्यप्तीमुळे त्यांचा आदर वाटतोच तरीही ही कादंबरी मात्र ज्या आशेने उघडली होती (त्यामुळे की काय कोण जाणे) त्यापुढे अगदीच फसलेली वाटली

बुकगंगाच्या वेबसाईटवरून स्वा. सावरकरांचे सहा सोनेरी पाने डाऊनलोड केले... फ्री...........