मी सहसा आत्मचरित्रे वाचायचे टाळतो. बहुतेक वेळा त्यात आपली बाजू मांडण्याचा प्रयत्न असतो, हे विशेषत: चित्रपट अभिनेत्यांच्या बाबतीत प्रकर्षाने जाणवते. दुसरे म्हणजे ज्यांच्या आयुष्यात काय काय कसे कसे झाले याबद्दल उत्सुकता वाटावी अशा व्यक्ती फारशा नाहीत. मग मुराकामीचे 'व्हॉट आय टॉक अबाउट व्हेन आय टॉक अबाउट रनिंग' हे पुस्तक वाचले. याला खर्‍या अर्थाने आत्मचरित्र म्हणता येणार नाही पण मुराकामीने त्याची लेखनप्रक्रिया आणि त्याचे धावणे यातील काहीसा गुंतागुंतीचा संबंध सुरेख प्रकारे उलगडून दाखवला आहे. यावरून एक आडाखा ठरला की निदान लेखकांची आत्मचरित्रे वाचल्यानंतर नुसत्या घडामोडींशिवाय काहीतरी वेगळे हाती यावे.

नुकतेच आयझॅक अझिमॉव्हचे 'आय, अझिमॉव्ह' हे आत्मचरित्र वाचले. यातील पहिली गोष्ट जाणवली ती म्हणजे कथानकाचा प्रांजळपणा. अझिमॉव्ह कुठेही नम्रता, संकोच न बाळगता जसे आहे तसे वर्णन करतो. या वर्णनात त्याचे गुण आणि दोष दोन्ही येतात. गुण सांगताना तो उगाच कमीपणा घेत नाही आणि दोष सांगताना स्पष्टीकरणही देत नाही. मी सुरूवातीपासूनच वर्गात सर्वात हुषार मुलगा होतो हे सांगितल्यानंतर मी प्रशंसेला हमखास बळी पडतो अशी कबुलीही तो तितक्याच सहजतेने देतो. टाइम आणि न्यूयॉर्क टाइम्सच्या बेस्ट सेलर लिस्टवर येऊनसुद्धा न्यूयॉर्करने आपल्या एकाही पुस्तकाची दखल घेऊ नये याची त्याला खंत वाटते. या सर्वातून एका खर्‍याखुर्‍या माणसाचे चित्र उभे राहते आणि पुस्तक संपेपर्यंत हा माणूस आपल्याला आवडून जातो. ज्याप्रमाणे घरातल्या एखाद्या आवडत्या व्यक्तीचे दोषही आपण डोळ्याआड करतो तसे काहीसे इथेही होते.

अझिमॉव्हच्या म्हणण्यानुसार त्याच्या आयुष्यात कुठल्याही रोमांचक घटना घडलेल्या नाहीत, गॉसिप वगैरेंचाही प्रश्न नाही. सचोटी, प्रामाणिकपणा यावर आधारलेले एक साधे सरळ आयुष्य. त्यामुळे आपले आत्मचरित्र लोक वाचतील किंवा नाही याबद्दलही त्याला शंका होती. पुस्तक संपल्यावर आपल्यालाही नक्की काय आवडले हे सांगता येत नाही. मात्र पुस्तक संपेपर्यंत खाली ठेवावेसेही वाटत नाही. हे खरे तर अझिमॉव्हचे दुसरे आत्मचरित्र. याआधी त्याचे आणखी एक आत्मचरित्र दोन भागात प्रकाशित झाले आहे. पहिल्या आत्मचरित्रात त्याने सर्व घटना जशा घडल्या तशी त्यांची नोंद केली आहे. याउलट ह्या वेळेस त्याने आपल्या आयुष्याचा आढावा घेत असताना त्याचे विचार, त्याच्या प्रतिक्रिया यांना अधिक महत्त्व दिले आहे आणि त्यांच्या अनुषंगाने घटना जशा येतील तसे त्यांचे वर्णन केले आहे. वाचताना जाणवलेली आणखी एक गोष्ट म्हणजे अझिमॉव्हची विपुल शब्दसंपदा.  पुस्तक वाचल्यानंतर शंभर-एक नवीन शद्ब हाती लागावेत. (वर्डस्मिथच्या तीन महिन्यांच्या नोंदणीची भरपाई एका पुस्तकात - सौदा वाईट नाही.)  याखेरीज शब्द निवडताना त्यांच्या नेमक्या छटा निवडण्याचे कौशल्यही अफलातून.

सायन्स फिक्शनचे पंखे असलेल्या बहुतेक लोकांना अझिमॉव्हचे नाव नवीन नसावे. फाउंडेशन  आणि रोबो या दोन सिरीजमुळे त्याला अमाप लोकप्रियता मिळाली. रोबोटिक्स हा शद्ब घडवण्याचे श्रेयही अझिमॉव्हला जाते. पण हे फक्त हिमनगाचे टोक आहे. अझिमॉव्हची ग्रंथसंपदा पाहिली तर अवाक व्हायला होते. रायटर्स ब्लॉक नावाचा प्रकार त्याला कधीही शिवला नाही. सायन्स फिक्शन, डिटेक्टीव्ह कथा/कादंबर्‍या, कथासंग्रह हे तर आहेच. याशिवार गणित, पदार्थविज्ञान, भूगर्भशास्त्र, रसायन आणि जीवरसायनशास्त्र, जीवशास्त्र यासारख्या विषयांवर निबंध, एनसायक्लोपिडीया, पुस्तके आणि मासिकांतून लेख; साहित्य, विनोद यांवर पुस्तके,लेख. अगदी अझिमॉव्हस गाइड टू शेक्सपिअर आणि अझिमॉव्हस गाइड टू बायबल सुद्धा आहेत. सर्व मिळून त्याच्या नावावर ५१५ पुस्तके आहेत.

सतत लिहीत रहाणे हे अझिमॉव्हचे एकमेव आवडीचे काम होते. त्याने रसायनशास्त्रात पीएचडी केली, नंतर नऊ वर्षे प्राध्यापकाची नोकरीही केली. मग विभागप्रमुखांशी भांडण झाल्यानंतर त्याला नोकरीवरून काढून टाकण्यात आले. नोकरीत असताना संशोधनाकडे त्याचा फारसा कल नव्हता. या कालावधीतही त्याने लिहीणे थांबवले नाही. त्याला कल्पनाशक्ती श्रीमंत असण्याची देणगी उपजत होती.

एकदा त्याच्या एनसायक्लोपिडीयाची गॅली प्रूफे तपासण्यासाठी आली होती. ती तपासत असताना गॅलक्सी मासिकाच्या संपादकाचा कथा पाठवा म्हणून फोन.

"मी कथा लिहीत बसलो तर हे कोण तपासणार?" त्याचा सवाल.
"दे ना कुणाला तरी तपासायला. तूच केले पाहिजे असे कुठे आहे?" संपादकाचे उत्तर.

अझिमॉव्हने अर्थातच नकार दिला. स्वतःचे सर्व काम कुठल्याही सहाय्यकाची मदत न घेता करायचे असा त्याचा खाक्या होता. फोनवर बोलणे संपले आणि तो स्टडीमध्ये जाण्यासाठी जिना चढू लागला. जिन्याच्या पहिल्या पायरीपासून शेवटच्या पायरीपर्यंत जाताना त्याला एक कल्पना सुचली. गॅली प्रूफ तपासणारा यंत्रमानव असेल तर? लगेच सगळे बाजूला ठेवून त्याने गॅली स्लेव्ह ही कथा लिहीली. (हा प्रसंग या आत्मचरित्रात नाही. त्याच्या रेस्ट ऑफ द रोबोट्स कथासंग्रहात नमूद केला आहे.)

अझिमॉव्हच्या आयुष्यात घडलेल्या रोचक घटना, योगायोग यांनी हे पुस्तक अधिक वाचनीय केले आहे. त्याच्या सर्वाधिक गाजलेल्या फाउंडेशन सीरीजची सुरूवात कशी झाली ही कथाही रोचक आहे. अझिमॉव्हला इतिहासामध्ये पीएचडी करायची होती. ते शक्य झाले नाही पण त्याचा इतिहासामधील रस कायम राहीला. मग त्याच्या वाचनात 'हिस्टरी ऑफ द डिक्लाइन अँड फॉल ऑफ रोमन एम्पायर' हे पुस्तक आले. त्यावरून त्याला गॅलॅक्टीक एम्पायरचा इतिहास लिहीण्याची कल्पना सुचली. फाउंडेशन सीरीजमधील शेवटची कादंबरी 'फॉरवर्ड द फाउंडेशन' लिहीताना अझिमॉव्हला स्वत:चा मृत्यु समोर दिसत होता. या कादंबरीतील नायक हारी सेल्डनला मारताना त्याने एका तर्‍हेने स्वतःचेच आयुष्य संपवले.

आज २ जानेवारी. अझिमॉव्हचा ९१ वा वाढदिवस. त्याच्याच शब्दात, "मला भविष्य बघायला मिळणार नाही याची खंत नाही. हारी सेल्डनप्रमाणेच मीही जे करू शकलो आहे त्यात मला समाधान आहे. मी बर्‍याच भविष्यांची कल्पना केली आहे, त्यांचा अभ्यास केला आहे आणि त्यांच्याबद्दल लिहीले आहे - इट्स ऍज इफ आय हॅव्ह बीन देअर."