चित्रपट वा वैज्ञानिक कादंबर्‍यांमध्ये चित्रित केल्याप्रमाणे वैज्ञानिक म्हणजे अगदीच जगावेगळा, विक्षिप्त , चक्रम, माणूसघाणा, मनुष्यप्राणी आहे, असे (उगीचच!) आपल्याला वाटत असते. तोसुद्धा तुमच्या आमच्यासारखा हाडा-मांसाचा, दैनंदिन व्यवहारात चटके खाणारा, मुला-बाळात रमणारा असतो, हे शपथेपूर्वक सांगितले तरी अनेकांचा विश्वास बसणार नाही. तरीही तो स्वत: निवडलेल्या विषयाचा सखोल चिंतन, मनन, प्रयोग करणारा असतो. आपल्या सुख सोईत, आपल्यासारख्यांच्या ज्ञानात भर घालत असतो व आपल्या तंद्रीत जगत असतो. (येथे सोईसाठी म्हणून पुल्लिंगी शब्दप्रयोग केला असून स्त्रीवैज्ञानिकांच्या बाबतीतही या गोष्टी तितक्याच खरे आहेत.) या सर्व गोष्टींची प्रचीती जयंत नारळीकर यांनी लिहिलेल्या याला जीवन ऐसे नाव हे पुस्तक वाचताना येते. पुस्तक वाचताना निर्मळ प्रवृत्तीचे, संपूर्ण जीवनाकडे त्रयस्थ दृष्टीने बघणारे, छोट्या छोट्या गोष्टींतसुद्धा विनोदाचा शोध घेणारे, आपल्या अनुभवातून सतत काही ना काही शिकणारे, त्याप्रमाणे आपली मानसिकता बदलणारे, असे नारळीकरांचे चित्र आपल्यासमोर उभे राहते. या पुस्तकात जयंत नारळीकरांनी वेळोवेळी लिहिलेल्या काही निवडक लेखांचा संग्रह आहे.

शाळेत शिकत असताना आलेल्या मजेदार अनुभवांचे वर्णन थोडक्यात परंतु अगदी खुसखुशीतपणे शब्दबद्ध केलेले आहे. उन्हाळ्याच्या सुट्टीतील कोल्हापूरच्या आठवणी, एका सहलीच्या वेळी गाडीच्या चारी चाकांचे पंक्चर झाल्यामुळे झालेली फजीती, एका पार्टीच्या वेळी वेळकाढूपणाचा व भोंदूपणाचा नारळीकर दंपतींना आलेला कटू अनुभव, केंब्रिजमध्ये शिकत असताना, ते ज्यांच्या संपर्कात आले त्या ई.एम फॉर्स्टर, फ्रेड् हॉयल, मार्टिन राइल इत्यादी थोर व्यक्तींचे मजेदार किस्से, मुंबई ते पुणे दरम्यान वेळ वाचवण्यासाठी केलेली (केविलवाणी!) धडपड, इत्यादीबद्दल वाचताना लेखक एक वैज्ञानिक असूनसुद्धा आपल्या सारखाच चारचौघात वाढलेला कुटुंबवत्सल माणूस आहे याचे प्रत्यंतर येते. त्यांच्यातील वैज्ञानिक घडवण्यात आई - वडिल, वडिलांचे मित्र, लेखकाचे मामा इत्यादींचा वाटा होता, याचा नारळीकर आवर्जून उल्लेख करतात. आई - वडिलांनी त्यांच्यावर केलेल्या संस्कारातून वैज्ञानिक (व लेखकही!) घडत होता, हेही आपल्या लक्षात येते. बनारस हिंदू विश्वविद्यालयाचे रम्य वातावरण, तेथील शाळेतील शिक्षक, त्यांच्या घरी येणारे पाहुणे, इत्यादींचा पण त्याना घडवण्यात वाटा होता. लेखकाचे मामा प्रो. हुजुरबाजार यांनी आपल्या भाच्यात गणित विषयात आवड निर्माण करण्यासाठी वापरलेली जगावेगळी रीत, पं. नारायण व्यास या गायकाने दिलेले स्वावलंबनाचे धडे लेखक आयुष्यभर विसरू शकत नाहीत.

नारळीकरांचे व्यक्तिमत्व घडण्यात ग्रंथवाचनाच्या आवडीलाही महत्वाचे स्थान आहे. त्यांच्या वडिलांना पुस्तकं वाचण्याचा आणि पुस्तकं विकत घेऊन संग्रही ठेवण्याचा छंद होता. त्यामुळे अगदी लहानपणापासूनच त्यांना पुस्तकं वाचण्याची आवड निर्माण झाली. पुस्तकवाचनाला घरात अग्रक्रम असल्यामुळे लेखक आपोआपच पुस्तकविश्वात रमले. यांच्या वाचनात मागच्या पिढीला सुपरिचित असलेल्या चंदू, गोट्या, चिमणराव इत्यादींच्या करामतीच्या गोष्टी होत्या. तसेच पी.जी. वुडहाउस या इंग्रजी साहित्यातील लोकप्रिय लेखकाचा समावेश होता.

या संग्रहातील दोन लेख गणित या विषयावर आहेत. मार्टिन गार्डनर, न्यूमन, ई.टी. बेल सारख्या गणित विषयाची आवड निर्माण करणार्‍या लेखकांच्याबद्दल फार आपुलकीने नारळीकरांनी लिहिले आहे. गणित हा विषय आपण समजतो तेवढा रुक्ष नसून गणितातील शाखा-उपशाखांचा इतिहास मनोरंजक असतो, याचा अनुभव हे लेख वाचत असताना येतो. या संग्रहात नारळीकरांनी महाराष्ट्र गणित अध्यापक महामंडळाच्या वार्षिक अधिवेशनात दिलेल्या भास्कराचार्य स्मृती व्याख्यानावर आधारित असे हे गणित व असे हे गणिती या लेखाचा समावेश केला आहे. हा लेख म्हणजे गणितशास्त्राचा धावता आढावा आहे, असे म्हणता येईल. भास्कराचार्य, श्रीनिवास रामानुजन या भारतीय गणीतींनी केलेल्या योगदानाची माहिती त्यात आहे. युक्लिड, पायथॉगोरस, आर्किमिडिस, प्लेटो, रेने देकार्ते, न्यूटन, लायब्निझ, बेर्नोली इत्यादी पाश्चात्य शास्त्रज्ञांनी गणिताच्या विकासासाठी घेतलेल्या परिश्रमाचे थोडक्यात वर्णन केलेले आहे. हा लेख वाचताना नारळीकरांनी या विषयावर अधिक विस्तृतपणे लिहायला हवे होते, असे वाटते. विश्वविद्यालयातील (गैर) कारभाराच्या नमुन्याचे वर्णन लेखक दोनेक लेखात करतात. स्वत: भास्कराचार्यांनी जरी गणिताच्या प्राध्यापकाच्या जागेसाठी अर्ज केला तरी विश्वविद्यालयाच्या दुरवस्थेमुळे त्यंची निवड होणे कसे शक्य नाही याचे रसभरित वर्णन लेखकाने केले आहे. दुसर्‍या एका लेखात खर्‍या विद्वानाची किंमत शून्य आहे याची जाणीव नारळीकर करुन देतात.

ग्रहणकाळात अवैज्ञानिकपणे वागणार्‍या मुंबईतील रहिवाश्याना उद्देशून लिहिलेले पत्र आपल्या समाजाच्या अंधरूढीवर प्रकाश टाकणारे आहे. भारतीय विज्ञान परंपरेचा खोटा अभिमान बाळगणारे व त्याचा येता जाता ’उदो उदो ’ करणारे अनेक महाभाग विविध माध्यमांतून अंधरूढींच्या समर्थनार्थ सतत काहीबाही सांगत सुटत असतात.. लेखकाने त्यांच्या स्वभावानुसार नेहमीप्रमाणे सौम्य शब्दात अशांची कानउघाडणी केली आहे. पुराणातील अगदी त्रोटकपणे उल्लेख केलेल्या संकल्पनांना कितपत महत्व द्यावे याचा पुनर्विचार करण्याची गरज आहे, हे लेखकाचे म्हणणे सहजपणे पटते. ऊठसूट आपल्या पूर्वजांनी विमान, अणुबॉंब, रेडिओ, टीव्ही इत्यादी अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा शोध लावला होता, असे म्हणण्यात अर्थ नाही. सापेक्षतावाद, अणुरचना, गणितातील पाय् (Л) इत्यादी प्रगत संकल्पना आपल्या पूर्वजांना परिचित होत्या यालाही काही ठोस पुरावा नाही. केवळ एखादा शब्द वा वाक्य यांचा संदर्भ असणे वेगळे व या विषयाबद्दल संपूर्ण माहिती असणे वेगळे. जिज्ञासा - प्रयोग - निरीक्षण - कारणमीमांसा - भाकित या कड्यांच्या साखळीतून विज्ञानाची वाटचाल चालू असते. परंतु हे निकष लावल्यास भारतीय विज्ञानातील अनेक संकल्पना टिकत नाहीत. (मुळात विज्ञानात भारतीय, पौर्वात्य, पाश्चिमात्य असे काही नसते.) शिवाय या विज्ञान संकल्पनांचे संदर्भ देणारे सर्व ग्रंथ संस्कृतमध्ये आहेत, असे सांगितले जाते. संस्कृत भाषेतील (अती) लवचिकपणामुळे वाचकांना हवा तसा अर्थ काढता येतो. मूळ श्लोकात केव्हा तरी, काळाच्या ओघात, भर घालून फसवाफसवी करता येते. वकीली कौशल्याने कदाचित या संकल्पना अस्सल भारतीय आहेत, असा जावईशोध लावत समोरच्याचे तोंड बंद करता येईल. परंतु या संकल्पना पुराव्यानिशी सिद्ध करणे शक्य होणार नाही, असे लेखकाला वाटते.

पाश्चात्य देशातील समृद्धीसाठी आधुनिक विज्ञान व तंत्रज्ञानाचा फार मोठा हातभार लागला आहे. त्या देशातील समाजाला वैज्ञानिक विषयांची आवड निर्माण करण्यात वैज्ञानिक विषयावरील पुस्तकांचा फार मोठा सहभाग आहे. परंतु आपल्या देशात मात्र अशा पुस्तकांची उणीव भासत आहे. आपल्या संशोधनातून वेळात वेळ काढून मराठी वाचकांसाठी नारळीकर जाणीवपूर्वक प्रयत्न करत असतात. त्यांच्या या प्रयत्नांना प्रतिसाद देणे गरजेचे आहे.

याला जीवन ऐसे नाव
जयंत नारळीकर,
श्रीविद्या प्रकाशन, पुणे (1998),
किं 120 रु