मागे दिगम्भांनी पुस्तककोड्यात ह्यातील वेचा दिला होता. तेव्हाच पुस्तक मिळवून वाचले होते. आणि नंतर विकतच घेतले आहे.
पुस्तक अफलातून आहे यात शंका नाही. या पुस्तकाच्या लेखिका कविता महाजन यांची मकने घेतलेली दिवाळी अंकातील मुलाखतही वाचनीय आहे

पुवि वर झालेल्या चर्चेमुळेच 'ब्र' घेतली होती आणि अलिकडेच वाचली. अफलातून आहे कादंबरी. संवेदनशील विषयावर असूनही एवढ्या परिणामकारकपणे लिहिणे ही देखील एक कलाच आहे.

प्रभाकर तुमच्या दृष्टीकोनातून ह्या कादंबरीची पुन्हा एकदा ओळख झाली

धन्यवाद

दर सोमवारी तुमच्या पुस्तक परिचयाची आम्ही वाट बघत असतो. आज जरा उशिर झाला त्यामुले वाटलं कि नेम चुकतो कि काय!!
ब्र बद्दल बरच ऐकलं आहे!! आता वाचायलाच हवी!!

'ब्र' वाचली तेव्हाच आवडली. फक्त थोडी लहान करता आली असती तर आणखी जास्त इफेक्टीव्ह वाटली असती, असं वाटलं.

श्री. नानावटी,

परीक्षणाबद्दल आभार.
खरेतर ब्र लिहून पुष्कळ वर्षे झाली. सारे तपशिलात आठवत नाहीये.
मेघनाच्या प्रश्नावरून काही शेअर करावे आणि चर्चेसाठी आपल्या सगळ्यांच्या समोर ठेवावेसे वाटतेय.
ते असे आहे :
"लेखक जसा एखादे पुस्तक लिहितो, त्याचप्रमाणे वाचकही वाचता-वाचता ते पुस्तक पुन्हा मनातल्या मनात लिहीत असतो, असे मला वाटते."
म्हणजे मेघनाप्रमाणेच मीही पूर्वी कोणतेही पुस्तक वाचताना 'असे असते तर / असे नसते तर / हे हवे होते / ते नको होते इत्यादी' मनाशी रचत वाचायची. पुढे ती सवय मी जाणीवपूर्वक मोडली आणि वाचत असलेल्या पुस्तकाचा निखळ आनंद मला घेता येऊ लागला.
मी गद्य लिहिण्यास सुरुवात केली, त्यानंतर 'लिहिण्याची रीत' प्राथमिक स्वरूपात ध्यानात येत गेली आणि त्यामुळे माझ्या वाचनात हा बदल घडला. मुळात कुणीही काहीही लिहिते तेव्हा त्याने काय सांगायचे, कसे - किती सांगायचे, कधी सांगायचे आणि कोणत्या शब्दांत सांगायचे याबाबत स्वतःशी अनेकवेळा संपादन केलेले असतेच. ( मग ते आपण लिहीत असलेले एखादे व्यक्तिगत पत्र असो वा खासगी डायरी असो!) जेव्हा मजकूर 'छापायचा' असे ठरते तेव्हा त्यात इतर 'संपादक' - काही व्यावसायिक आणि काही आपल्या परिवारातले - ते नजरेखालून घालतात. प्रकाशन ही एक मोठी प्रक्रिया असते, ज्यात संपादक असतातच. ( निदान प्रस्थापित प्रकाशकांकडे तरी ). या संपादनानंतर लेखकाचा निर्णय हा अंतिम मानला जातो. मी स्वतः अशी पुस्तकांच्या - मासिकांच्या संपादनाची कामे गेली अनेक वर्षे करत आलेली आहे; तेव्हा 'चुकीची माहिती'देखील लेखकाचा निर्णय म्हणून जशीच्या तशी ठेवावी लागते हे अनुभवले आहे. कारण 'लेखकाचा विचार' महत्त्वाचा मानला जातो. ( लेखक असे लिहिण्या- न लिहिण्याचे निर्णय का घेतो, हा स्वतंत्र चर्चेचा विषय आहे. 'भिन्न'मध्ये मी जे पाहिले / अनुभवले / जाणले त्याच्या केवळ दहा टक्केच लिहिले आहे. )
मी सावकाश लिहिते, लिहिल्यानंतर काही महिने ते प्रकाशित करत नाही, संपादन करून घेते ( कवितांचेही ! ) आणि मग प्रकाशनासाठी देते; हे अनेक समकालिन लेखकांना पटत / आवडत नाही. पण संपादन ही पायरी वगळून उडी मारणे मला व्यक्तिश: आवडत नाही.
प्रत्येक संपादकाचा सल्ला वेगळा असतो. प्रत्येक वाचकाची प्रतिक्रिया वेगळी असते. ( जे स्वयंसेवी संस्थांचे जग अनुभवलेले वाचक आहेत, त्यांना 'हिने पुन्हा आपल्याला माहीत असलेलेच का लिहिले? असे वाटले आहे. ) मेघनाच्या मैत्रिणीने जर असेच तिला वाचून दाखवले तर तिने 'वगळलेला' भाग निराळा असेल हे नक्की. आणि यातच पुस्तक वाचण्याची गंमत असते.
जे जितके जसे लिहिले गेले आहे, ती 'लेखकाची निवड' असते हे मला समजले आणि मी हातातले लाल पेन (प्रत्यक्षातले व मनातलेही ) बाजूला फेकून पुस्तक वाचायला शिकले. असे मुद्दे बाजूला ठेवले की पुस्तकाची नीट समीक्षा करता येते, हेही त्यानंतरच माझ्या ध्यानात आले.

यावर तुम्ही काहीतरी भाष्य करालच असं वाटलं होतं, पण दोन-तीन दिवस उत्तर न आल्याने तुम्ही व्यग्र असाल असं वाटून गप्प बसले होते.
'ब्र' वाचली तेव्हा बर्‍याचशा गोष्टी माझ्यासाठी नव्या होत्या, तरीही ती आणखी थोडी लहान असती तर बरं झालं असतं हे तेव्हाही मत होतंच. पण आपल्या गप्पांमधून तिची निर्मितीप्रक्रिया जाणून घेतल्यानंतर पुनर्वाचन करताना कदाचित मला तसं वाटणार नाही. हेच 'भिन्न'च्या बाबतीतही म्हणता येईल. विषय माहित होता, पण पुस्तक वाचायचा योग आला नव्हता. मात्र त्याबाबतीत इतकं ऐकल्यामुळे आणि लेखकाचा दृष्टीकोन माहित असल्याने पुस्तक त्या रोखानंच वाचलं गेलं. संपादनाची गरज आहे असे मलातरी नाही जाणवलं. दोन्ही पुस्तकांच्या जाणवलेलं आणि आवडलेलं साम्य म्हणजे पुस्तकं संपताना सकारात्मक छाप सोडून जातात.

आता हे ही खरं, की प्रत्येकाला प्रत्येकच लेखकाचा दृष्टीकोन कळेलच असे नाही. तेव्हा त्या अनुषंगाने आणि परावा कट्ट्याला झालेल्या चर्चेच्या अनुषंगानेही,

जे जितके जसे लिहिले गेले आहे, ती 'लेखकाची निवड' असते हे मला समजले आणि मी हातातले लाल पेन (प्रत्यक्षातले व मनातलेही ) बाजूला फेकून पुस्तक वाचायला शिकले. असे मुद्दे बाजूला ठेवले की पुस्तकाची नीट समीक्षा करता येते, हेही त्यानंतरच माझ्या ध्यानात आले.

हे मला स्वतःला अंगी बाणवण्याची गरज आहे असे वाटतंय.