पुस्तक हाती आल्याआल्या सहज म्हणून समोर आले ते एक पान उलटले आणि वाचू लागलो. तिथे होते उर्दूत विविध रंगांची नावे ~ उदा. जाफरानी (केशरी), कासनी (गुलाबी), प्याजी (कांद्याच्या पातीचा), कत्थई (काथ्या), ऊदा (जांभळा), तुरई (भडक पिवळा), सुर्मई (राखाडी), शफ्तालू (मरुन), उन्नाबी (तपकिरी), सन्दली (चंदनी). हरखूनच गेलो. शिवाय सब्जी, मोतिया, आस्मानी, बैंगनी ही काहीशी परिचित नावे. ही उर्दू भाषेची नजाकत आणि अशा हैद्राबादी वातावरणात वाढत चाललेली १९४०-४५ मध्येही बुरखा घालण्यास स्पष्ट नकार देणारी एक बंडखोर तरीही कवि मनाची मुस्लिम युवती....शौकत खानम....कैफी आझमीची प्रेयसी आणि नंतर पत्नी, शबानाची आई. आत्मचरित्राचे नाव "याद के रहगुजर", मराठीत "कैफी आणि मी".

डॉ.अमर्त्य सेन या पुस्तकाबद्दल म्हणतात "हे पुस्तक खूप सुंदर आहे एवढंच म्हणणं म्हणजे त्या पुस्तकाचं महत्व कमी लेखण्यासारखं आहे." तर इन्द्रकुमार गुजराल लिहितात "हातात घेतल्यावर पूर्ण वाचल्याशिवाय तुम्ही ती खाली ठेवूच शकणार नाही, अशी कहाणी". खरंय. आत्मकथेतील भाषा इतकी आपुलकीची वाटते की जणू काही खुद्द शौकत आझमी स्वतः समोर बसून आपल्या बहुरंगी आयुष्यातील रंगांची उधळण आपल्यावर करीत आहेत. कुठेही भाषेचा डामडौल नाही, आहे तो एक प्रसन्न करणारा गप्पागोष्टी करणाच्या पद्धतीचा सहजाविष्कार (जयश्री देसाई यांची शबानाशी खास मैत्री असल्याने त्यांच्या अनुमतीनेच शौकत यांच्या या पुस्तकाचे मराठीत रुपांतर केले आहे.)

मूळ उर्दूतील नंतर इंग्रजीत प्रकाशित झाल्यावर द.आशियाई विभागांसाठी संदर्भ ग्रंथ म्हणून याची अमेरिकेतील तब्बल चौदा विद्यापीठानी संदर्भ ग्रंथ म्हणून निवड केली आहे. त्याला कदाचित हेही कारण असेल की व्यक्तिगततेच्या मर्यादा ओलांडून त्या काळातील सामाजिक-राजकीय वातावरणाची मांडणी एका स्त्रीच्या नजरेतून इथे मांडण्यात आली आहे आणि तेही अत्यंत सहजतेने.

आपल्या आत्मकथेचा प्रारंभ हैद्राबाद येथील घरगुती वातावरणापासून सुरू करण्याचे कारणही त्याच घरी १९४० च्या दशकातील प्रख्यात शायर जाफरी, मजाज [या मजाजवर तर एक वेगळा लेख होऊ शकेल], मख्दूम, मजरूह, साहिर, जाँ निस्सर अख्तर आणि अर्थातच या सर्वांपेक्षा वेगळा असलेला कमालीचा देखणा कैफी (या पुस्तकात कैफीच्या तारुण्यातील फोटो पाहून तर त्याच्यासमोर दिलीप देव राज हे त्या काळातील नायक फिके वाटू लागतात) यांचा वावर मैफिलीच्या निमित्ताने खानम यांच्या वाड्यावर असायचा. वडिल अबकारी खात्यात इन्स्पेक्टर आणि अत्यंत पुरोगामी विचाराचे. मुलीनी इंग्रजी शिक्षण घेतलेच पाहिजे अशा त्या काळच्या बंडखोर वाटू शकणार्‍या विचाराचे ते असल्याने त्यांच्या विचाराचा प्रभाव शौकत आणि अन्य मुलांवर पडला नसला तर नवलच. मग याच वैचारिक भूमिकेतून पुरोगामी विचारांच्या कविसमवेत तिची उठबस अगदी १५ व्या वर्षापासून झाली आणि त्यात अग्रस्थानी 'कैफी'.

एक आठवड्याच्या मुशायर्‍याच्या दरम्यान शौकतचे कैफीवर आणि कैफीचे शौकतवर 'दिलोजान से मुहब्बत'. मुंबईला परतताना त्या गर्दीतही कैफीने तिला एक कविता दिली. त्यातील पहिल्या दोन ओळी

"शिगुफ्ती का लताफत का शाहकर हो तुम
फकत बहार नही हासिले-भार हो तुम"
(फुललेल्या कोम्लतेचा सर्वोत्तम आविष्कार आहेस तू
फक्त बहार नाही तर सर्व ऋतूंचा, अर्क आहेस तू)

वैशिष्ट्य म्हणजे त्यावेळेच्या प्रथेनुसार एकीकडे शौकतचेही दुसर्‍याच एका नातेवाईक मुलाशी निकाह निश्चित झाला होता तर दुसरीकडे कैफीच्या ज्येष्ठांनी त्यांचे लग्न मुंबईत मुक्रर केले होते. आणि हे दोघे तर साहित्यप्रेमाने वेडे झाले होते.

पुढे मग त्यांची ती सलग ५५ वर्षाची साथ. अप्रतिमरित्या शब्दबद्ध झाला आहे सारा प्रवास या पुस्तकात ~ "कैफी आणि मी". कैफी आझमी, शबाना आझमी, जावई जावेद अख्तर, मुलगा बाबा आझमी आणि त्याची पत्नी तन्वी (उषा किरणची कन्या) यांच्याविषयी आपण कुठेना कुठे केव्हाना केव्हातरी वाचलेले असते; पण या सर्वांच्या कलागुणांचा एक स्त्रोत म्हणून हे जेव्हा "शौकत आझमी' ना श्रेय देतात त्यावेळी साहजिकच या व्यक्तीविषयी आपल्याला फार कमी माहिती आहे याची खात्री पटते. अशावेळी हे आत्मचरित्र समोर आल्यावर होणार्‍या आनंदाची तुलना कशाशीच होऊ शकत नाही.

अशोक पाटील